Hoe 60.000 mensen woonden in een stad die niet groter was dan vier voetbalvelden

Tot 1994 bestond een piepklein deel van Hongkong uit een geïmproviseerde stad: Kowloon Walled City. Zo dichtbevolkt, dat het nauwelijks voorstelbaar was hoe er tienduizenden bewoners konden overleven. Het lag vol afval, wemelde van de criminaliteit en stond berucht om zijn anarchie. Hoe ontstond Kowloon Walled City en bleef deze plek zo lang bewoond?

‘Kowloon was wetteloos en grotendeels vergeten door zowel de Chinese als de Hongkongse autoriteiten. De stad wekte altijd nieuwsgierigheid en angst, en maar weinigen durfden er naar binnen,’ schreef historicus Elizabeth Sinn in het Journal of the Hong Kong Branch of the Royal Asiatic Society.

In 1668 opgericht als seinstation

Kowloon Walled City was oorspronkelijk een militair en bestuurlijk centrum, in 1668 opgericht als een keizerlijk seinstation. De naam is te danken aan de toenmalige vestingwerken, waaronder kanonnen, een poort en wachttorens. De latere ‘stad-in-de-stad’ lag aan de noordoostkant van het schiereiland Kowloon, dat deel uitmaakt van Hongkong.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Na de Eerste Opiumoorlog namen Britse koloniale troepen Hongkong in 1843 over. Kowloon Walled City bleef echter in Chinese handen tijdens de eerste jaren van de bezetting. De Britse koloniale overheid gaf het militaire garnizoen een bijzondere bestuurlijke status, en in de loop van de jaren voegden de Chinese bewoners er een winkelgebied, douanekantoor, school, pier en andere voorzieningen aan toe.

Hoewel velen de stad zagen als een noodzakelijk bolwerk tegen de Britse invloed in de regio, stonden de poorten wel open voor niet-Chinezen. Britse kolonisten, Chinese bezoekers en vele anderen kwamen naar de ommuurde stad van 2,6 hectare, die al snel uitgroeide tot een populaire plek voor gokactiviteiten en ander vermaak.

Vanaf 1899 betwist gebied

In 1898 ondertekenden Groot-Brittannië en China de Convention for the Extension of Hong Kong Territory: een huurcontract van 99 jaar dat de Britse heerschappij over Hongkong met bijna een eeuw verlengde. Het verdrag, nu beschouwd als een van de zogeheten ‘ongelijke verdragen’, sloot Kowloon Walled City aanvankelijk uit van Britse bezetting.

Leestip: Twee weken cityhoppen in China: hoe plan je jouw ideale trip?

Aan de overeenkomst was een voorwaarde verbonden: Chinese functionarissen behielden alleen jurisdictie zolang zij Britse pogingen om Hongkong te ‘verdedigen’ niet verstoorden. Slechts een jaar later, in 1899, besloten de Britten dat de gouverneur van de stad weerstand tegen het koloniale gezag faciliteerde. Als reactie bestormden zij Kowloon Walled City, bezetten het gebied en verklaarden dat zij voortaan het toezicht zouden houden.

Vanaf dat moment was de ommuurde stad betwist gebied, opgeëist door zowel Groot-Brittannië als China. ‘Al snel was de bevolking uitgedund en stonden de gebouwen leeg. Een schrijnende realiteit die de dubbelzinnige status bevestigde,’ schreef archeoloog en architectuurhistoricus Y.L. Lucy Wang in Architectural Histories daarover.

Snelle groei tijdens Chinese Burgeroorlog

De positie van Kowloon Walled City werd nog onzekerder door de onrust rond de val van de Qing-dynastie en de oprichting van de Republiek China in 1912. De jonge republiek kende een chaotische start: provincies vielen in handen van krijgsheren en burgers werden bedreigd door gewelddadige conflicten.

In Kowloon waren driehonderd onderling verbonden daken waar kinderen vaak speelden.

Tijdens de Chinese Burgeroorlog van 1927-1949 stroomden vluchtelingen massaal naar Hongkong en vonden velen hun weg naar de ommuurde stad. In de jaren daarna groeide de bevolking van enkele honderden tot duizenden, en uiteindelijk tienduizenden bewoners.

Piepkleine enclave van zonde en vuil

De nieuwe bewoners waren arm en geïsoleerd, en leefden in een politiek en juridisch vacuüm. Noch de koloniale overheid, noch de Chinese regering reguleerde het gebied. De Britten deden pogingen tot ingrijpen, wat in Beijing tot grote ergernis leidde.

‘Zo werd de stad een toevluchtsoord voor criminelen en een opeenstapeling van illegale bouwwerken die vatbaar waren voor brand en gezondheidsrisico’s,’ schrijft historicus Eunice Mei Feng in Resistant City: Histories, Maps and the Architecture of Development. ‘Geïmproviseerde gebouwen groeiden uit tot meerlaagse complexen, verbonden door balkons en steile trappen. Tussen de doodskistachtige woningen floreerden gokhuizen, stripclubs, restaurants en ongecontroleerde markten, terwijl diefstal en armoede alomtegenwoordig waren.’

Er wordt geschat dat tot wel 60.000 mensen in Kowloon Walled City woonden voor de sloop in 1994.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezetten Japanse troepen Hongkong en braken zij de stadsmuren af om een nabijgelegen landingsbaan te verlengen. Maar ook zonder muren bleef de stad een wereld op zichzelf. ‘Het betwiste gebied is noch ommuurd, noch een stad,’ schreef Paterson News in 1960. ‘In werkelijkheid is het een piepkleine enclave van zonde en vuil.’

Beperkte voorzieningen, sterke gemeenschappen

Kowloon had slechts beperkte toegang tot stedelijke voorzieningen zoals afvalophaal en stromend water. Toch was het voor de bewoners – die er terechtkwamen door noodzaak, faillissement of sociale achterstelling – een thuis. Hongkongse onderzoekers concludeerden dat bewoners sterke gemeenschapsbanden hadden, betaalbare huisvesting genoten en een hogere levenskwaliteit ervoeren dan internationale verslaggeving doorgaans suggereerde.

Het internationale vliegveld Kai Tek lag vlakbij Kowloon Walled City.

De chaotische straatjes en dicht opeengepakte torens van huizen en bedrijven gaven het gebied een sfeer die geen enkele stad kon evenaren. ‘We liepen door ‘straten’ die niet breder waren dan mijn uitgestrekte armen,’ zei de Amerikaanse diplomaat Donald Michael Bishop erover. ‘Als ik omhoog keek, werd het kleine stukje lucht tussen de gebouwen verduisterd door een wirwar van illegale elektriciteitsdraden die stroom aftapten. Als we een steeg waren ingeslagen of een trap waren opgeklommen, hadden we de donkere en lelijke kanten van Kowloon Walled City gezien.’

Altijd spanning rond de juridische status

De spanningen rond de juridische status van de stad en haar bewoners bleven altijd aanwezig. De koloniale autoriteiten van Hongkong zetten regelmatig mensen uit die zij als krakers bestempelden en vernietigden gebouwen.

Tegelijkertijd lieten zij de bewoners grotendeels aan hun lot over, waardoor die zelf een samenleving moesten opbouwen. Een groep Britse sociologen omschreef dit later als ‘een geïmproviseerde vorm van gemeenschapsleven, gebaseerd op wat voorhanden was.’

De ondergang van Kowloon Walled City

Naar schatting woonden er in de jaren tachtig tot wel 60.000 mensen binnen de stadsgrenzen. Maar de tijd begon te dringen, zowel voor het Britse koloniale bestuur als voor Kowloon Walled City zelf.

Een man maakt deeg in een kamer die bedekt is met bloem. De meeste winkels en markten in de stad waren niet gereguleerd.

Terwijl China en het Verenigd Koninkrijk onderhandelden over de overdracht van Hongkong, kondigden zij in 1987 aan dat de stad zou worden gesloopt. Na bijna tien jaar van herhuisvesting werd Kowloon Walled City in 1994 met de grond gelijkgemaakt. Tegenwoordig is het gebied een park en archeologische site.

Hoewel de stad van buitenaf bekendstond als een broeinest van verderf en gevaar, wordt Kowloon Walled City nog altijd gezien als een voorbeeld van creativiteit en veerkracht tegen een achtergrond van verwaarlozing en onderdrukking. De ‘stad van de duisternis’ mag dan verdwenen zijn, maar blijft een herinnering aan wat gemeenschappen kunnen bereiken wanneer zij vechten om te overleven.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!