Ze droegen Duitse uniformen, maar keerden zich uiteindelijk tegen de nazi’s. In april 1945 kwamen Georgische soldaten op Texel in opstand, waarna het eiland uitgroeide tot het toneel van een van de bloedigste gevechten op Nederlands grondgebied. Hoe belandden deze militairen op Texel, en waarom namen ze zo’n groot risico?
Hoe belandden Georgische soldaten op Texel?
Voor de inwoners van Texel verloopt de Tweede Wereldoorlog lange tijd opvallend rustig. Over het eiland verrijzen weliswaar talloze bunkers als onderdeel van de Atlantikwall, maar er is voldoende voedsel en het dagelijks leven gaat grotendeels door.
Daar komt begin 1945 abrupt een einde aan. Op 6 februari arriveert het 822ste Georgische bataljon op Texel: een eenheid van ongeveer vierhonderd Duitse militairen en achthonderd Georgische soldaten, die zich vrijwillig of onder dwang bij het Duitse leger hebben aangesloten. Twee maanden later verandert het eiland in het toneel van een bloedige opstand die nog weken zal voortduren.
Waarom vochten Georgiërs aan Duitse zijde?
Op het moment dat de Tweede Wereldoorlog uitbreekt, is Georgië nog geen twintig jaar onderdeel van de Sovjet-Unie. De motieven om aan Duitse zijde te vechten lopen sterk uiteen. Sommige Georgiërs hopen via een Duitse overwinning los te komen van de Sovjet-Unie en geloven de belofte van een onafhankelijk Georgië.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Maar voor een andere groep Georgische soldaten ligt de werkelijkheid anders. Zij zijn als krijgsgevangene van het Rode Leger in Duitse handen gevallen en worden voor een onmogelijke keuze gesteld: dienst nemen bij de Wehrmacht of omkomen door honger, ziekte of mishandeling.
Welke reden ze ook hadden om over te lopen, één ding staat vast: volgens de Sovjet-Unie zijn de Georgiërs verraders. Bij terugkeer wacht hun waarschijnlijk executie of een strafkamp.
Een geheime samenwerking met het verzet
Binnen het Georgische bataljon groeit het besef dat een opstand tegen de Duitsers mogelijk de enige kans biedt om hun reputatie bij de Sovjet-Unie enigszins te herstellen.
Nog voordat het bataljon op Texel wordt gestationeerd, verblijft het enige tijd in Zandvoort. Daar leggen de Georgische militairen contact met het Nederlandse verzet. Ze maken mijnenvelden onschadelijk voor een mogelijke geallieerde landing en leveren wapens en voedsel aan de ondergrondse.
Een aanslag op de Duitsers
Op 6 februari 1945 komt de groep aan op Texel. Hun verblijf verloopt ogenschijnlijk rustig, maar Shalva Loladze, officier van het Georgische bataljon, bereidt in het geheim de aanslag voor.
Op 5 april krijgt hij de opdracht om de volgende dag met zijn bataljon Texel te verlaten en ten strijde te trekken tegen de geallieerden op het vasteland. Dit is voor hem het teken dat de Georgiërs snel moeten toeslaan.
Die nacht gaat het plan fluisterend van bunker naar bunker. Om één uur ’s nachts slaan de Georgiërs toe. Gewapend met messen en bajonetten proberen zij zo veel mogelijk Duitse militairen uit te schakelen voordat alarm kan worden geslagen.
Ongeveer driehonderd Duitse militairen overleven de nacht niet. De Georgiërs nemen Den Burg, de kazematten bij De Koog, de haven van Oudeschild, de vuurtoren op Eierland en het voormalige vliegveld in. Ook Duitse soldaten die zich nog vrij over het eiland bewegen, worden gevangengenomen of geëxecuteerd.
Texelaars raken bij de strijd betrokken
Loladze schakelt de hulp in van verzetsman Willem Kelder, de onofficiële burgemeester van Den Burg. Onder druk krijgt hij de opdracht om tweehonderd strijdvaardige mannen te verzamelen.
Via aanplakbiljetten roept hij Texelaars op zich te melden. Uiteindelijk sluiten enkele tientallen eilanders zich aan bij de opstand, die ook wel de Russenoorlog wordt genoemd.
Het Duitse tegenoffensief
De overwinning blijkt van korte duur. Eén Duitse militair weet te ontsnappen en bereikt Den Helder, waar hij alarm slaat. Nog dezelfde dag zetten de Duitsers een grootschalig tegenoffensief in.
Volgens een interview met verzetsman Hugo in de Friese Koerier uit 1955 werden alleen al in de middag van 6 april ongeveer achttienhonderd granaten op Den Burg afgevuurd. Binnen een dag staat het eiland opnieuw onder Duits gezag.
Een guerrillastrijd over het hele eiland
Toch geven de Georgiërs niet op. Ze starten een guerrillastrijd en verschuilen zich in de duinen, bossen en boerderijen. Ook voor de Texelaars zelf is het een gevaarlijke tijd. Wie betrapt wordt op het verbergen van Georgiërs, krijgt de kogel.
Een ooggetuigenverslag uit de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant beschrijft hoe een boer en boerin zes Georgische soldaten dagenlang verborgen houden en van brood voorzien. Wanneer zij tijdens een razzia worden ontdekt, ontkennen de Georgiërs dat de boer en boerin hen hebben geholpen, vermoedelijk in een poging hen uit handen van de Duitsers te houden.
Hun zwijgen kost hun het leven. Eerst moeten zij hun eigen graf graven, daarna worden zij geëxecuteerd. De boer wordt vastgezet, maar na enkele dagen vrijgelaten.
De dood van Shalva Loladze
Loladze bevindt zich eveneens in een boerderij waarvan de eigenaren worden gesnapt door de Duitsers. De boeren worden gefusilleerd, maar Loladze weet aanvankelijk te ontkomen.
Zijn geluk is echter van korte duur. Als hij kruipend door een laag graanveld naar een volgende boerderij probeert te komen, spot een Duitser hem en schiet hem van achteren neer.
Op 21 april proberen de Georgiërs zich nog steeds met man en macht te verdedigen. Een groep verschuilt zich in de vuurtoren, die al snel wordt omsingeld door Duitse militairen. Zij zien geen enkele uitweg meer en besluiten hun handgranaten te ontsteken en dichtbij zich te houden.
Pas na de Duitse capitulatie komt de strijd ten einde
Hoewel Nederland op 5 mei 1945 officieel wordt bevrijd, duurt de strijd op Texel nog ruim twee weken voort. Pas op 20 mei arriveren Canadese troepen op het eiland en komt er een einde aan de gevechten.
Grote delen van Texel zijn zwaar beschadigd. Duinen zijn verschroeid door Duitse vlammenwerpers en talloze huizen zijn beschoten en ingestort.
Nog dramatischer is het dodental. Van de achthonderd opstandige Georgiërs, keren er slechts 228 naar huis. Ook aan Duitse zijde zijn honderden doden gevallen en 117 Texelaars maken de bevrijding niet meer mee.
Wat gebeurde er met de overlevenden?
De Georgiërs mogen, gehuld in geallieerde uniformen, het eiland verlaten en krijgen aanbevelingsbrieven mee van het Nederlandse verzet. In hoeverre hen dat heeft geholpen het werkkamp te vermijden, is onduidelijk.
Op 8 juni plaatst De Waarheid (gestart als verzetskrant met communistische inslag) een bericht dat een van de commandanten op de redactie is geweest om een dankbetuiging achter te laten:
‘Wij danken al onze Nederlandse vrienden voor de hulp die zij ons bij onze strijd verleend hebben. Deze dank geldt wel in het bijzonder voor den heer Kelder, den gemeentesecretaris. Teruggekeerd in ons vaderland, zullen wij nooit de kameraardschap vergeten, die in onze gemeenschappelijke strijd is ontstaan. Namens het Georgische bataillon, Commandant Artemidze.’
In 2021 komt het bericht dat de laatste overlevende Georgiër op 102-jarige leeftijd is overleden. Met hem liep het goed af: hij wist na terugkeer een nieuw bestaan op te bouwen. Zijn gesneuvelde medestrijders liggen begraven op de Georgische Erebegraafplaats Loladze nabij de Hoge Berg.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
