Een route die werd geschrapt vanwege een cholera-uitbraak, een hindernisbaan na 220 kilometer wandelen en de bejubelde deelname van de Duitse Hitlerjugend in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog: de geschiedenis van de Nijmeegse Vierdaagse zit vol opmerkelijke episodes. Hoe groeide een militaire conditieproef uit tot het uitzinnige volksfeest dat jaarlijks tienduizenden wandelaars naar Nijmegen trekt?
De eerste Vierdaagse: een militaire conditietest
Op 1 september 1909 gaan op initiatief van de Nederlandse Bond voor Lichamelijke Opvoeding de ‘vierdaagsche afstandmarschen’ van start. Het doel? De lichamelijke conditie van militairen verbeteren, iets waarvoor de minister van Oorlog een paar maanden eerder formeel toestemming heeft gegeven. Snelheid is niet van belang, de mars is vooral bedoeld om uithoudingsvermogen te tonen.
Deelnemers moeten een parcours afleggen waarbij ze vier dagen op rij zo’n 35 kilometer wandelen, al is dit in 1909 nog niet gebonden aan de stad Nijmegen. Verspreid over heel Nederland zijn vijftien routes uitgezet.
Wegens gebrek aan animo komen sommige parcoursen echter te vervallen. Ook deelnemers die zich hadden aangemeld voor het traject dat via Den Haag, Gouda en Dordrecht naar Rotterdam loopt, worden teleurgesteld: vanwege een hevige cholera-uitbraak in Rotterdam wordt deze route geschrapt.
Met ransel en stempelkaart
Hoewel ook leden van de sportbond mee mogen lopen, is het gros van de 306 deelnemers militair. Dat aantal valt in het niet bij de vele duizenden wandelaars die tegenwoordig aan de Nijmeegse Vierdaagse deelnemen, maar toch vertoonde deze eerste editie al veel overeenkomsten met de huidige Vierdaagse. Deelnemers hadden een stempelkaart en werden met toeters en bellen ingehuldigd.
Zo schrijft Het nieuws van den dag na afloop van het evenement: ‘Deelnemers waren gekleed in veld-tenue met gepakten ransel. Zij werden onderweg gecontroleerd door officieren en leden van den Bond voor L. O. en in sommige garnizoensplaatsen met eenige feestelijkheid ontvangen.’
Uit berichtgeving in diezelfde krant blijkt dat er geen uitvallers zijn: ‘Over het algemeen is er flink gemarcheerd, gaven de deelnemers blijk van een goed uithoudingsvermogen en waren er geen achterblijvers.’
De eerste vrouw aan de start
In de jaren daarna keert het evenement terug, al beperkt de organisatie zich om logistieke redenen tot één startplaats. Het aantal deelnemers groeit gestaag, maar blijft in de beginjaren vooral beperkt tot militairen.
In 1913 meldt zich voor het eerst een vrouw bij de start. Zij zal de mars echter niet uitlopen, omdat ze het tempo van de mannelijke deelnemers niet kan bijbenen en daardoor grotendeels alleen loopt.
Pas in 1919 haalt de eerste vrouw de eindstreep. Mevrouw N. van Stockum-Metelerkamp heeft zich niet officieel kunnen inschrijven, maar loopt mee met haar man, een hoge officier. Ze ontvangen beiden het Vierdaagsekruisje voor de vijftigkilometerafstand.
De zwaarste editie? Nog een hindernisbaan na 220 kilometer
Alsof tientallen kilometers wandelen in broeiende hitte en over slechte wegen nog niet zwaar genoeg is, worden de regels in 1917 en 1918 nog eens aangescherpt. Om in aanmerking te komen voor een onderscheiding moeten wandelaars bij binnenkomst op de laatste dag nog een fysieke proef afleggen. Afhankelijk van de afstand waar ze zich voor hebben ingeschreven, hebben ze er dan al 180 of 220 kilometer op zitten.
‘Den vierden marschdag moesten zij na aankomst [...] nog een proef van marschvaardigheid afleggen, die bestond uit 1000 M. snelloop over terrein met hindernissen,’ aldus de Middelburgsche Courant in 1917.
Het levert de bond veel klachten op, mede omdat er op organisatorisch vlak veel misgaat. Er zijn klachten over bewegwijzering, de controleposten en de beperkte aanwezigheid van het Rode Kruis.
Oorlog en politiek drukken hun stempel
Ook grote wereldgebeurtenissen hebben invloed op het verloop van het wandelevenement. Vanwege mobilisatie voor de Eerste Wereldoorlog vindt er in 1914 en 1915 geen Vierdaagse plaats. Omdat de paraat staande militairen zich beginnen te vervelen wordt er in 1916 vanuit het kabinet toch toestemming gegeven voor de wandelmars. Eén voorwaarde: van elk regiment mogen niet meer dan twintig militairen meedoen.
Ook in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog dringen spanningen door tot de Vierdaagse. Er worden politieke leuzen gescandeerd en verschillende groeperingen schrijven zich onder een valse naam in. Zo loopt in 1938 en 1939 onder andere de Weerbaarheidsafdeling mee, de geüniformeerde tak van de Nationaal-Socialistische Beweging (NSB).
In 1938 en 1939 neemt ook een delegatie van de Hitlerjugend deel, die in sommige Nederlandse kranten destijds wordt aangeduid als de ‘Deutsche Reichsjugend’. Daarover schrijft de Volkskrant in 1938: ‘Ditmaal ging alle bewondering uit naar de Deutsche Reichsjugend, die een bijzondere indruk maakte en zich geheel aangepast heeft aan de sfeer van de vierdaagse.’ De leden droegen grote hakenkruizen op hun kleding en brachten tijdens de vlaggenparade herhaaldelijk de Hitlergroet.
Nadat de Duitsers in mei 1940 Nederland waren binnengevallen, werd het evenement afgelast. Dat weerhield enkele liefhebbers er niet van om in diezelfde zomer toch een alternatieve ‘Noodvierdaagse’ te organiseren. De afstanden waren korter en er was geen ruimte voor festiviteiten, maar toch deden er zo’n tweeduizend mensen mee.
Nijmegen wordt de Vierdaagsestad
Een ontwikkeling die de Vierdaagse blijvend zou veranderen, heeft zich tegen die tijd al voltrokken. In 1928 wordt Nijmegen aangewezen als vaste thuisbasis voor de wandelmars, die voorheen elk jaar door een andere stad werd georganiseerd.
In de decennia daarna groeit de Nijmeegse Vierdaagse uit tot een volksfestijn dat jaarlijks tienduizenden wandelaars trekt uit de hele wereld.
De aantrekkingskracht van vier dagen wandelen als beproeving van lichaam en geest is echter gebleven. Ruim een eeuw later klinkt de observatie van een deelnemer aan de allereerste Vierdaagse in 1909 in ieder geval nog altijd actueel. Zo schreef hij zeer treffend in De Courant: ‘In zoo'n gezonden tocht van vier dagen schuilt lichamelijke opvoeding, wees daar zeker van.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Stéphanie is freelance (reis)journalist en fotograaf. Ze schrijft voor National Geographic het liefst over onderwerpen waar ze ook in het dagelijks leven niet over uitgepraat raakt. Met ruim vijftig landen op de teller is reizen een van haar grote hobby's, maar eerlijk is eerlijk: in haar volkstuintje is ze minstens zo gelukkig als ver weg.
