In de Griekse en Romeinse wereld stonden vrouwen vrijwel altijd onder toezicht van een mannelijke voogd. In het oude Egypte was dat heel anders. Daar konden vrouwen zelfstandig bezit erven, contracten sluiten, scheiden en zelfs naar de rechter stappen. Hoe kwam het dat Egyptische vrouwen eeuwen geleden rechten hadden die elders in de oudheid uitzonderlijk waren?
Volgens de Egyptenaren werd de wereld in stand gehouden door Maät, de godin van orde, waarheid en rechtvaardigheid. Dat juist een vrouwelijke godheid deze fundamentele waarden belichaamde, zegt veel over de belangrijke plaats die vrouwen innamen binnen het Egyptische wereldbeeld. Mannen en vrouwen vulden elkaar aan in plaats van dat er één boven de ander stond.
Waarom Egyptische vrouwen zo veel rechten hadden
In het oude Egypte had een vrouw volledige handelingsbevoegdheid en was in dat opzicht gelijk aan haar mannelijke evenknie: ze konden bezit erven, contracten tekenen, scheiden en zelfs naar de rechter stappen.
Dat blijkt onder andere uit een tekst uit het Middenrijk. Hierin wordt verteld hoe een moedige vrouw aangifte deed tegen haar vader. Ze beschuldigde hem ervan dat hij zijn tweede vrouw bevoordeelde ten koste van de kinderen uit zijn eerste huwelijk: ‘Mijn vader heeft een onrechtmatigheid begaan,’ beklaagde ze zich. ‘Kan ik mijn bezittingen terugkrijgen?’
Dit voorbeeld staat niet op zichzelf. Zo is er ook het verhaal van Naunachte, een vrouw van eenvoudige afkomst die was getrouwd met een ambachtsman. Zij benoemde een van haar dochters tot erfgenaam en onterfde de rest van haar kinderen, omdat die haar niet hadden geholpen op haar oude dag. In de woorden van Naunachte: ‘Aan degenen die hun hand op de mijne legden zal ik bezittingen geven, maar degenen die mij niets hebben gegeven, zullen mijn spullen niet krijgen.’
Hoe vrouwen leefden en werkten in het oude Egypte
Ook in de beeldende kunst is de vrouw alomtegenwoordig. De prominente aanwezigheid van vrouwen suggereert dat zij een zichtbare en gewaardeerde plaats innamen binnen de Egyptische samenleving, al verschilde de dagelijkse werkelijkheid uiteraard sterk per sociale klasse.
Zo is op verschillende beeltenissen te zien hoe de vrouw bijvoorbeeld plaatsneemt aan een banket en hoe ze bier en wijn drinkt met andere vrouwen. Maar we zien ook hoe ze vruchten verkoopt op de markt, hoe ze vlas oogst, bier brouwt, brood bakt en werkt met een weefgetouw.
Van huishouden tot farao: welke beroepen hadden vrouwen?
De meeste vrouwen droegen de titel nebet per, ‘vrouwe van het huis’, omdat ze verantwoordelijk waren voor het huishouden. Maar er zijn ook gevallen bekend van vrouwen die werkten als schrijver (scribe), een ambt dat ze konden uitvoeren dankzij een privéleraar of doordat ze naar school waren geweest.
Daarnaast konden vrouwen werken als arts, klaagvrouw en priesteres. In de Egyptische samenleving hadden vrouwen ook de gelegenheid om typische ‘mannenberoepen’ uit te oefenen, al waren ze wel in de minderheid. Enkele vrouwen bereikten zelfs de hoogste posities. Zo regeerde Hatsjepsoet ruim twintig jaar als farao.
Dat vrouwen soms ook buiten de traditionele rol traden, blijkt uit recent onderzoek naar de skeletten van enkele prinsessen uit het Middenrijk. Zij werden begraven met bogen, pijlen en dolken. Lang werden die wapens gezien als symbolische grafgiften, maar volgens onderzoekers wijzen slijtage aan hun arm- en handbotten erop dat sommige prinsessen mogelijk zelf met deze wapens trainden. Een belangrijke kanttekening: niet alle egyptologen zijn overtuigd en stellen dat de botveranderingen ook door andere activiteiten kunnen zijn ontstaan.
Trouwen zonder je zelfstandigheid te verliezen
Opvallend is het feit dat de status van een Egyptische vrouw tijdens het huwelijk nauwelijks veranderde. In veel andere samenlevingen werd een vrouw na haar huwelijk in juridische zin onderdeel van de familie van haar man, maar in Egypte behield zij haar zelfstandigheid met een eigen naam, stamboom en rechten.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
De zakelijke afhandeling van het huwelijk bleek verrassend modern: er werd vaak een contract opgesteld met huwelijkse voorwaarden. In het geval van een scheiding had de vrouw recht op alles wat ze bij haar trouwen had ingebracht (de bruidsschat), een derde van het huwelijkse vermogen en een levenslange alimentatie. De vrouw mocht in het huis blijven wonen totdat de man in staat was om aan zijn verplichtingen te voldoen.
Ondanks hun sterke juridische positie waren vrouwen echter niet altijd beschermd tegen economische tegenslag. Weduwen konden na het overlijden van hun man in grote armoede terechtkomen, zeker wanneer hun kinderen nog jong waren. Tegelijkertijd genoten zij maatschappelijk respect en werden zij beschouwd als een aardse verschijningsvorm van de godin Isis, de godin die eveneens haar echtgenoot had verloren.
Waarom Egyptische vrouwen hun bijzondere rechten verloren
Tegen het einde van het Middenrijk raakte de Egyptische samenleving steeds meer gemilitariseerd. Daardoor werd de rol van de vrouw steeds vaker beperkt tot die van huisvrouw. Hun juridische rechten bleven echter grotendeels intact.
Pas na de verovering van Egypte door Alexander de Grote veranderde ook hun rechtspositie. Onder Griekse invloed werd het gebruikelijk dat vrouwen onder toezicht kwamen te staan van een mannelijke voogd. Daarmee verdween een belangrijk deel van de juridische zelfstandigheid die Egyptische vrouwen eeuwenlang hadden gekend.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Stéphanie is freelance (reis)journalist en fotograaf. Ze schrijft voor National Geographic het liefst over onderwerpen waar ze ook in het dagelijks leven niet over uitgepraat raakt. Met ruim vijftig landen op de teller is reizen een van haar grote hobby's, maar eerlijk is eerlijk: in haar volkstuintje is ze minstens zo gelukkig als ver weg.
