Het leven van een Romeinse tiener laat zich moeilijk in woorden vangen. Wat ze deden en welke kansen ze kregen, werd sterk bepaald door hun geslacht, afkomst en woonplaats. Een rijke jongen uit Rome leidde een heel ander bestaan dan een arm meisje in de meer rurale gebieden van het Romeinse Rijk. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de kwestie die historici splijt: kenden de Romeinen wel een tienertijd?

Tiener als aparte levensfase

Biologisch gezien zijn er in de menselijke geschiedenis altijd tieners geweest, dus ook in het Romeinse Rijk. Het puberbrein maakt grote veranderingen door, wat voor een groot gedeelte het bekende pubergedrag verklaart, zoals het nemen van risico’s en de focus op kortetermijngeluk. Dat was in de Romeinse tijd niet anders – en dat blijkt ook uit historische bronnen.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Maar dat we de tienertijd maatschappelijk gezien als een aparte fase beschouwen, is een relatief nieuwe ontwikkeling. Sommige onderzoekers, zoals hoogleraar geschiedenis John Gillis van Rutgers University (VS), beargumenteren dat die fase in de westerse wereld pas na 1850 ontstond. Voor die tijd gingen kinderen maar kort naar school, werkten ze mee met hun ouders en trouwden ze jong. Van een overgangsfase tussen kind en volwassene was in feite geen sprake.

Pas toen de huwbare leeftijd werd uitgesteld en kinderen langer naar school gingen, kwam er een nieuwe levensfase – eentje waarin tieners nog steeds afhankelijk zijn van hun ouders en geen onderdeel uitmaken van de volwassen wereld. Of dit principe ook bestond in de Romeinse tijd, is onderdeel van een verhit debat.

Onstuimige Romeinse jeugd

Volgens de onderzoeker Emiel Eyben van de Koninklijke Universiteit Leuven is er maar één goed antwoord op de vraag of er zoiets als een Romeinse tienertijd bestond: ja. Hij schreef er onder meer het boek De jonge Romein over, gebaseerd op een breed scala aan literaire bronnen. Volgens hem verschilde de Romeinse blik op tieners amper van de moderne.

Zo citeert hij in een van zijn essays onder meer de volgende teksten: ‘Ik heb het plezier dat nog is toegestaan op mijn leeftijd’ en ‘Ik doe mijn voordeel met de wet voor jonge mannen. Ik doe wat mijn vader deed toen hij jong was. Daarna (…) keer ik weer terug op het juiste pad.’

Leestip: Hoe gingen de Grieken en Romeinen om met kinderen met een beperking?

Dit impliceert dat jonge jongens een vrijbrief kregen vanwege hun leeftijd en er geen volwassen verwachting aan hun gedrag kleefde. Er was zelfs een woord voor adolescentie: iuvenis. Eyben herhaalt ook meermaals dat de Romeinen het woord ferocitas gebruikten voor de jeugd – onstuimig.

Daarnaast bestonden er wetten (Lex Villia annalis en Lex Laetoria), die mannen jonger dan respectievelijk 27 en 25 jaar verhinderden om bepaalde politieke functies te bekleden en zakelijke transacties uit te voeren. Die wereld behoorde alleen aan volwassenen toe, wat verder bewijs is dat de Romeinen tieners en jongvolwassenen als een aparte fase zagen.

Romeinse adolescentie bestaat niet

Het klinkt allemaal aannemelijk, maar op de theorie van Eyben kwam stevige kritiek, onder meer van historicus Marc Kleijwegt, tegenwoordig verbonden aan de University of Wisconsin-Madison (VS).

Hij beargumenteert in zijn boek Ancient Youth dat er helemaal niet zoiets als adolescentie bestond in het Romeinse Rijk. Hij baseert zich op inscripties in stenen en andere harde materialen. Zulke zogeheten epigrafische bronnen schetsen doorgaans een goed beeld van het alledaagse leven in de oudheid.

Allereerst ontkracht Kleijwegt het gebruik van de term iuvenis. Die werd gebruikt voor iedereen van 15 tot 45 jaar, en iemand van veertig kun je niet bepaald een tiener noemen. Tieners hadden volgens Kleijwegt ook geen eigen subcultuur, zoals tegenwoordig het geval is. Ze kwamen volgens hem zelden in opstand tegen de idealen van volwassenen, iets dat de puber van nu juist kenmerkt.

Volwassene met mankementen

Kleijwegt wijst erop dat in de oudheid ervaren en volwassen mannen bovenaan de maatschappelijke en politieke ladder stonden. Jongeren wilden daarom zo snel mogelijk toetreden tot het volwassen leven en hun kindertijd achter zich laten. Jongens kregen op of rond hun vijftiende de toga virilis aangemeten (zie afbeelding bovenaan), een teken dat hun kindertijd achter hen lag en ze volwassen waren geworden.

Volgens Kleijwegt stonden jongeren die zich het meest als een volwassene gedroegen het hoogst in aanzien. Romeinen waardeerden tieners en kinderen wel, maar de nadruk lag vooral op wat ze nog niet konden. Een tiener was een ‘volwassene met mankementen’, zoals hij schrijft in zijn boek.

Hij ontkent overigens niet dat jongeren ook in de Romeinse tijd al onstuimiger waren dan volwassenen, maar dat is voor hem geen bewijs dat de maatschappij de tienertijd als een aparte levensfase zag.

Debat over tieners

Dus, bestond er zoiets als een tienertijd in het Romeinse Rijk? Er zijn meerdere manieren om naar de kwestie te kijken, zoals blijkt uit de boeken van Kleijwegt en Eyben. Historicus Johan Strubbe van de Universiteit Leiden en zijn collega Christian Laes van de Koninklijke Universiteit Leuven probeerden die twee zienswijzen samen te brengen in hun boek Jeugd in het Romeinse Rijk: jonge jaren, wilde haren?

Zij komen tot de conclusie dat voor beide kanten van het debat iets te zeggen is, maar neigen het meest naar de zienswijze van Eyben, met als kanttekening dat zijn onderzoek vooral is gebaseerd op de teksten van en over jongens uit de elitaire klasse in Rome. Die hadden het geld en de tijd om te genieten van hun jonge jaren, en ze gingen lang naar school, wat de weg vrijmaakt voor zoiets als een tienertijd.

Maar die teksten zijn niet representatief voor de Romeinse tiener in zijn algemeenheid, laat staan dat ze iets zeggen over Romeinse meisjes. Over hun leven weten we bijzonder weinig. Hoe de gemiddelde Romein naar tieners keek, zal dus altijd een kwestie van interpretatie blijven.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!