Kindertijd en tienertijd lijken vanzelfsprekende fases in het leven. Toch vragen historici zich af of die indeling altijd heeft bestaan. In het oude Rome zag de jeugd er in elk geval anders uit dan vandaag. Van de eerste levensdagen tot spel en opvoeding: hoe groeiden Romeinse kinderen op?

De eerste dagen van Romeinse kinderen

Een kind dat in het oude Rome werd geboren, was niet automatisch zeker van zijn plaats in het gezin. Na de bevalling onderzocht de vroedvrouw de baby zorgvuldig op zichtbare afwijkingen. Daarna volgde een beslissend moment: de vader, als hoofd van het huishouden, bepaalde of het kind mocht blijven. Hij deed dat door het kind van de grond op te tillen, waarmee hij het officieel erkende. Dit ritueel staat bekend als tollere liberum.

Gebeurde dat niet, dan kon een baby worden achtergelaten. Dat gebeurde bijvoorbeeld als het kind tekenen van slechte gezondheid vertoonde, maar soms ook omdat een kind (vaak een meisje) als een last kon worden gezien. Tegelijk betekende zo’n beslissing niet altijd de dood: sommige kinderen werden alsnog door anderen opgenomen en grootgebracht.

Leestip: Hoe was het om kind te zijn in de Middeleeuwen? Geen ‘minivolwassenen’, maar ook geen moderne jeugd

Pas op de achtste dag (voor meisjes) of negende dag (voor jongens) kreeg een kind een naam, tijdens een kleine ceremonie met familie en vrienden. Dan begon de zorg. Romeinse baby’s werden door de ouders gewassen, ingebakerd en gemasseerd, met de intentie om het lichaam goed vorm te geven.

Kinderen waren belangrijker dan lang gedacht

Kindersterfte was extreem hoog in de Romeinse tijd: naar schatting haalde ruim een derde het niet voorbij het eerste levensjaar. Vroeger heerste door deze statistieken bij historici het idee dat Romeinse ouders zich moeilijker konden hechten aan kinderen, maar de invloedrijke historicus Beryl Rawson weerlegde dit beeld.

Volgens haar waren kinderen veel belangrijker dan lang werd gedacht. In het oude Rome waren kinderen juist welkom en gewaardeerd, en ze maakten een duidelijk onderdeel uit van het gezinsleven én van de samenleving.

Leestip: Zo verschilde het Romeinse onderwijs van ons schoolsysteem

Volgens Rawson had die kindertijd ook typisch Romeinse trekken. Het gezin stond centraal, maar opvoeding gebeurde binnen een breder netwerk waar ook slaven onderdeel van uitmaakten. Tegelijk speelde de buitenwereld een grote rol: rituelen, verhalen en het drukke stadsleven vormden een soort dagelijks ‘klaslokaal’ waarin kinderen leerden hoe ze zich moesten gedragen en ontwikkelen.

Wat kinderen zelf deden en beleefden

In het boek Children and Everyday Life in the Roman and Late Antique World kijken historici Christian Laes en Ville Vuolanto vooral naar hoe dit dagelijkse leven er precies voor Romeinse kinderen uitzag. Met wie gingen ze om? En hoeveel ruimte hadden ze om hun eigen leven vorm te geven?

Leestip: Hoe was het om als tiener op te groeien in het Romeinse Rijk?

Volgens hen moeten we Romeinse kinderen niet alleen zien als passieve leerlingen die door ouders, leraren en de samenleving werden klaargestoomd voor de volwassen wereld. Kinderen leerden natuurlijk voortdurend hoe ze zich moesten gedragen, maar ze reageerden ook zelf op hun omgeving. Net als kinderen vandaag maakten ze keuzes en zochten ze de grenzen op van wat ze mochten en konden.

Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!

Deze keuzes hoefden niet groot te zijn: juist in kleine, alledaagse handelingen wordt dit zichtbaar. Denk bijvoorbeeld aan kiezen met wie je speelt op straat, hoe je reageert op een strenge leraar, of of je luistert naar wat je ouders van je vragen.

Spelen in het oude Rome

Romeinse kinderen speelden met verrassend herkenbaar speelgoed. Ze hadden tollen, knikkers, ballen en hoepels die ze met stokken vooruit rolden. Soms hadden deze hoepels metalen ringen eraan die lawaai maakten op straat.

Er werd gespeeld met houten zwaarden en er werden veldslagen nagespeeld, terwijl anderen zich voordeden als bestuurders of soldaten. Veel speelgoed was simpel en zelfgemaakt, al hadden rijkere kinderen soms luxere varianten, bijvoorbeeld van ivoor.

Leestip: Hoe gingen de oude Grieken en Romeinen om met kinderen met een beperking?

Poppen waren ook populair, gemaakt van hout, stof of ivoor en soms met beweegbare ledematen. Ze werden aangekleed volgens de mode van die tijd en versierd met kleine sieraden. Daarnaast waren bordspellen en dobbelspellen wijdverbreid, net als eenvoudige spelletjes met noten, steentjes of botjes.

Een zeldzame blik

Een bijzonder voorbeeld van een Oud-Romeinse bron is de brief van Theon, een Egyptisch-Romeinse jongen uit de tweede of derde eeuw n.C. Zijn vader is zonder hem naar Alexandrië vertrokken, en Theon is woedend. In zijn brief dreigt hij niet meer te eten, niet meer te drinken en zijn vader niet meer te groeten als hij niet alsnog mag komen.

Deze boze, en een tikkeltje dramatische brief van Theon is een waardevolle historische bron. Veel van onze kennis over kinderen in de Romeinse tijd komt namelijk van volwassenen, maar hier lezen we direct de stem van een kind. Daaruit blijkt dat Theon zich vrij genoeg voelde om zijn teleurstelling uit te spreken en blijkbaar dacht dat zijn woorden verschil konden maken.

Toch blijven Laes en Vuolanto voorzichtig. Eén boze brief vertelt niet hoe alle Romeinse kinderen leefden. De meeste bronnen zijn fragmentarisch, maar samen geven ze wel een beeld van de wereld waar kinderen dagelijks mee te maken hadden.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!