In juni 1816 viel er sneeuw in delen van New England, het noordoostelijke deel van de Verenigde Staten. Boeren keken verbijsterd toe hoe hun velden wit kleurden, midden in het ‘warmste’ seizoen. In Europa sloegen stortregens oogsten plat en vroor het ’s nachts zelfs in augustus. Het jaar zou de geschiedenis ingaan als het ‘jaar zonder zomer’. Voor tijdgenoten was de oorzaak een raadsel. Kranten speculeerden over aardbevingen of onbekende natuurrampen. Tegenwoordig weten we meer.
Een zomer die nooit kwam
In grote delen van het noordelijk halfrond gedroeg het weer zich in 1816 ongewoon en onvoorspelbaar. Sneeuwval, normaal voorbehouden aan de wintermaanden, werd op veel plaatsen ook in de zomer gemeld. In delen van Noord-Amerika werd het in juni en juli ’s nachts zo koud dat gewassen bevroren.
Europa bleef evenmin gespaard. De kou was hier weliswaar minder extreem, maar het weer was vooral nat en instabiel. In Zwitserland sneeuwde het midden in de zomer in de bergen, soms zelfs tot in de dalen. Oogsten mislukten op grote schaal.
De oorzaak lag duizenden kilometers verderop
De oorzaak lag duizenden kilometers verderop, op het Indonesische eiland Soembawa. Daar barstte op 10 april 1815 de vulkaan Tambora uit, de krachtigste eruptie in de recente geschiedenis.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
De explosie was zo hevig dat de top van de vulkaan werd weggeblazen. As en zwaveldeeltjes werden tot tientallen kilometers hoog de atmosfeer in geslingerd. Die deeltjes verspreidden zich over de hele wereld en vormden een soort sluier die zonlicht tegenhield.
Een wereldwijde afkoeling
In de maanden na de uitbarsting meldden mensen wereldwijd vreemde verschijnselen. In Italië en Hongarije viel sneeuw met een roodbruine tint, gekleurd door vulkanisch stof. In Noord-Amerika hing een mysterieuze ‘droge mist’ die zonlicht dempte en de lucht een onnatuurlijke gloed gaf.
Leestip: Hoe Europa in de Middeleeuwen opbloeide dankzij een veranderd klimaat
De Engelse kunstschilder William Turner legde deze atmosferische veranderingen vast in zijn kunstwerken, bekend om hun levendige, dramatische luchten met oranje en gele tinten, waarvan er een bovenaan te zien is. Deze is gemaakt bij Flint Castle in Wales.
Honger, ziekte en massale onrust
Toen 1816 aanbrak, werd duidelijk hoe groot de impact was op het klimaatsysteem: de wereld koelde tijdelijk af. Dat had verstrekkende gevolgen. In Europa, dat net de verwoestingen van de Napoleontische Oorlogen achter zich had gelaten, leidde het tot voedseltekorten en prijsstijgingen. Binnen een jaar waren basisproducten meer dan twee keer zo duur geworden.
De situatie escaleerde snel. In Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk braken hongeroproeren uit en werden voedselvoorraden geplunderd. In Ierland zorgden de aanhoudende regen en misoogsten voor een tyfusepidemie. Overal trokken mensen rond op zoek naar voedsel.
Men schat dat alleen al in Europa ongeveer 200.000 mensen stierven als direct of indirect gevolg van de crisis. Voor velen restte nog maar één optie: vertrekken. Duizenden Europeanen emigreerden naar de Verenigde Staten, op zoek naar een beter bestaan.
Nog meer tegenslagen
Alsof de uitbarsting van Tambora nog niet genoeg was, viel het jaar zonder zomer samen met een periode van lage zonneactiviteit: het zogeheten Daltonminimum. Minder zonne-energie bereikte de aarde, wat de afkoeling waarschijnlijk versterkte.
Leestip: Zonder Mars zou het klimaat op aarde er mogelijk heel anders uitzien
Deze ongelukkige samenloop van omstandigheden laat zien hoe kwetsbaar het klimaatsysteem kan zijn. Eén grote vulkaanuitbarsting, gecombineerd met natuurlijke variaties, was genoeg om het weer wereldwijd te ontregelen – en daarmee ook de samenleving.
Het roept daarmee ook een ongemakkelijke vraag op: wat gebeurt er als zo’n gebeurtenis zich nu voordoet, in een wereld die nog veel afhankelijker is van stabiele oogsten en mondiale handel dan toen?
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
