Waarom raken we onbekenden zo vaak aan? Over de geschiedenis van het handen schudden

Het coronavirus verstoort een eeuwenoude gewoonte die ver teruggaat, van de oude Grieken tot de Amerikaanse Quakers.

Wednesday, March 18, 2020,
Door Nina Strochlic
Al duizenden jaren lang werden bij verschillende gelegenheden handen geschud. Hier schudt senator Robert F. Kennedy ...
Al duizenden jaren lang werden bij verschillende gelegenheden handen geschud. Hier schudt senator Robert F. Kennedy de hand van bewonderaars tijdens een campagne.
Foto van BILL EPPRIDGE, THE LIFE PICTURE COLLECTION/GETTY

Een handdruk, een zoen of een omhelzing kan van alles uitdrukken. In de loop van de geschiedenis werden deze handelingen gebruikt als teken van vriendschap, om zakelijke transacties mee te bekrachtigen of om religieuze toewijding mee uit te drukken. Maar het aanraken van onbekenden kan ook minder positieve dingen overbrengen, zoals bijvoorbeeld ziektekiemen.

Nu de angst voor het coronavirus toeslaat, drukt Frankrijk zijn burgers op het hart om elkaar niet langer op de wang te zoenen en worden wereldwijd zakelijke transacties afgesloten met tegen elkaar stotende ellebogen. Maar omdat de traditionele begroetingen al duizenden jaren teruggaan, is het de vraag of ze zo makkelijk een halt kunnen worden toegeroepen.

Een veelgehoorde theorie over de oorsprong van de handdruk is dat die begon als vredesteken. Door de hand van een ander vast te pakken, liet je zien dat je geen wapen vasthad; door handen te schudden kon je je ervan vergewissen dat je partner geen wapen in zijn mouw had. In de antieke wereld komt de handdruk voor op vazen, grafstenen en reliëfs met afbeeldingen van bruiloftstaferelen, goden die afspraken maakten, jonge krijgers die ten strijde trokken en overledenen die net in de onderwereld aankomen. In de literatuur komt de handeling ook voor in de Ilias en de Odyssee.

Op een reliëf uit de negende eeuw v.Chr. schudt de Assyrische koning Salmanasser III de hand van een Babyloniër. De handdruk komt voor op allerlei kunstwerken uit de Oudheid.
Foto van DeAgostini, Getty

Door het algemene gebruik van de handdruk, voor zowel vriendschap, liefde als zakelijke transacties, is deze gedraging lastig te verklaren. “De handdruk is tegenwoordig nog steeds een populair beeld, omdat ook wij deze zien als een complex motief dat voor velerlei uitleg vatbaar is,” schrijft kunsthistorica Glenys Davies in een analyse van de handdruk in de klassieke kunst.

In Amerika droegen de achttiende-eeuwse Quakers waarschijnlijk bij aan de populariteit van de handdruk. Zij wilden zich verre houden van hiërarchie en sociale klassen en vonden de handdruk een democratischer begroeting dan de toentertijd gebruikelijke buiging of reverence of het afnemen van de hoed. “Daarvoor in de plaats gebruikten de Quakers de handdruk voor iedereen, ongeacht afkomst, net als wij nu nog doen,” schrijft historicus Michael Zuckerman.

Mogelijk is er een wetenschappelijke verklaring voor het feit dat de gewoonte al zo lang bestaat. Tijdens een onderzoek uit 2015 filmden wetenschappers in Israël handdrukken tussen honderden onbekenden. Ze ontdekten dat bijna een kwart van de deelnemers na afloop aan hun hand roken. De onderzoekers vermoedden dat de handdruk mogelijk onbewust wordt gebruikt om chemische signaalstoffen op te vangen, of wellicht dienst doet als een communicatiemiddel; op dezelfde manier als andere dieren aan elkaar ruiken.

Ook de kus als begroeting heeft een lange geschiedenis. Het was een onderdeel van het vroege christendom en werd toegepast in religieuze rituelen. “In zijn epistel aan de Romeinen droeg Paulus volgers op om ‘elkaar te groeten met een heilige kus,’” schrijft Andy Scott in het boek One Kiss or Two: In Search of the Perfect Greeting. In de middeleeuwen werd de kus gebruikt als teken van trouw en als een manier om overeenkomsten te sluiten, zoals de overdracht van eigendommen.

Tegenwoordig is een vluchtige kus op de wang, in het Frans “la bise” genoemd, in een groot deel van de wereld een standaardbegroeting. Het Franse woord is mogelijk afkomstig van de Romeinen, die verschillende woorden hadden voor de twee soorten zoenen. De beleefde vorm noemden ze “basium.” In Parijs is twee zoenen de standaard. In de Provence kun je er drie verwachten en vier is de norm in de Loirevallei. De kus op de wang is ook gebruikelijk in landen als Egypte, waar meestal drie zoenen worden gegeven, en in Latijns-Amerika en de Filipijnen.

Het idee is dat de pest in de veertiende eeuw een einde maakte aan la bise, en dat de gewoonte pas vierhonderd jaar later weer werd opgepikt, na de Franse Revolutie. In 2009 raakte la bisetijdelijk in onbruik vanwege de Mexicaanse griep. Eind februari, toen het aantal gevallen van COVID-19 toenam, adviseerde de Franse minister van Volksgezondheid om anderen niet langer op de wang te kussen. “Het is aan te raden om fysiek sociaal contact te beperken,” zei hij. “Dat geldt ook voor de bise.”

In haar boek Don’t Look, Don’t Touch stelt gedragswetenschapper Val Curtis van de London School of Hygiene and Tropical Medicine dat de kus en de handdruk mogelijk begroetingen werden omdat dit tekenen zijn dat we de andere persoon genoeg vertrouwen om er microben mee uit te wisselen.Daarom kan deze gewoonte soms wel en soms niet gangbaar zijn, afhankelijk van de situatie wat betreft de volksgezondheid.

In 1929 schreef de verpleegster Leila Given in een artikel in het American Journal of Nursing dat het jammer was dat de handdruk in de plaats was gekomen van de gewoonte van “het aanraken van vingertoppen en de hoge handdruk” van de vorige generatie. Ze waarschuwde dat “via handen bacteriële overdracht plaatsvindt” en citeerde eerdere studies waarin werd aangetoond dat ziektekiemen zich eenvoudig kunnen verspreiden via een handdruk. Ze kwam tot de conclusie dat Amerikanen het beste de toenmalige Chinese gewoonte konden overnemen van het schudden van de eigen handen bij het begroeten van een vriend. “Zo houden we onze bacteriën tenminste bij ons,” schreef ze.

Dit artikel werd oorspronkelijk op 12 maart 2020 in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

Coronavirus

Coronavirus: achtergrond

Blijf op de hoogte van de wetenschap en de verhalen achter de wereldwijde uitbraak van het coronavirus.

‘Was je handen’ was ooit een omstreden medisch advies

Tegenwoordig weet iedereen dat je handen wassen een eenvoudige manier is om gezond te blijven, maar dat was niet altijd zo. Rond 1840 kostte dat voorschrift een arts zijn loopbaan.

Uitbraak coronavirus is nu officieel een pandemie. Waarom is dat belangrijk?

De Wereldgezondheidsorganisatie WHO heeft de uitbraak van het nieuwe coronavirus als pandemie bestempeld. Verandert dat iets, of is het een kwestie van woordkeuze?
Lees meer