Van boze ogen tot heilige harten: talismannen over de hele wereld

Amuletten of talismannen die geluk moeten brengen – van ‘wuivende katjes’ in Japan tot Egyptische scarabeeën – zijn cultureel leerzame souvenirs en symbolen van hoop in barre tijden.

Wednesday, June 24, 2020,
Door Eve Conant
In de streek Cappadocië in Turkije is een boom versierd met ‘boze ogen’ van blauw glas. ...

In de streek Cappadocië in Turkije is een boom versierd met ‘boze ogen’ van blauw glas. Het onheil afwerende symbool is overal in het land te vinden (en te kopen).

Foto van Paul Strawson, Alamy Stock Photo

Klavertjes vier in Ierland, beschilderde Dala-paarden in Zweden, ‘geldkikkers’ in China, Egyptische scarabeeën... Of je een van deze geluk brengende amuletten of talismannen nu in je hand houdt, om je hals draagt of naast de voordeur ophangt, ze zijn allemaal bedoeld als sluipweggetjes naar een betere toekomst of als bescherming tegen boze geesten of krachten. 

Uiteraard is er geen bewijs dat deze talismannen, die door veel reizigers als souvenirs worden gekocht, ook echt werken. Maar als culturele symbolen zijn ze zeker leerzaam en betoverend.

De herkomst van sommige van deze totemische voorwerpen ligt in de religie (zoals de boeddhabeeldjes in Zuidoost-Azië), terwijl andere op oude tradities berusten (kleurrijke geometrische ‘heksentekens’ sieren de boerderijen van het Amish-volk in de VS). Allemaal lijken ze uniek voor hun specifieke locatie te zijn – en tegelijk universeel in hun verwijzing naar al te menselijke eigenschappen. “Het feit dat ze in alle tijden en alle culturen voorkomen, toont aan hoe sterk bijgeloof in ons DNA is verweven,” zegt Richard Wiseman, professor in de psychologie aan de University of Hertfordshire en auteur van het boek The Luck Factor.

Tekens van troost

In tijden van zorgen of onzekerheid doen veel mensen een beroep op een talisman die geluk moet brengen. “Mensen worden bijgelovig als ze onzeker zijn over het leveren van een bijzondere prestatie, zoals sportlui en acteurs,” zegt Wiseman. “We leven nu in zeer onzekere tijden. Als het leven zwaar wordt, doen mensen een beroep op elk voorwerp dat ons betere tijden belooft. Konijnenpootjes waren populair tijdens de Grote Depressie, en in de Tweede Wereldoorlog hadden veel gevechtspiloten dobbelsteentjes van stof in hun cockpit hangen.

Op het platteland van Peru vertegenwoordigen deze toritos de pucará van aardewerk het evenwicht tussen goed en kwaad in de kosmos. Ze worden doorgaans op de nok van een huis bevestigd om het daar wonende gezin te beschermen.

Foto van Pawlopicasso, Alamy Stock Photo

Wie het wereldnieuws doorneemt, ziet al snel dat deze stukjes hoop vooral tijdens de coronacrisis veel worden ingezet. In sommige streken van Indonesië fabriceren mensen zelf tetek melek, traditionele maskers die van de bladeren van kokospalmen worden gemaakt en boven de deur worden opgehangen om onheil af te weren. En tijdens een persconferentie waarop de Mexicaanse president Andréa Manuel López Obrador het afgelopen voorjaar het volk toesprak over de coronavirus-pandemie, toonde hij meerdere persoonlijke amuletten.

In heel Mexico en Midden-Amerika zoeken mensen van oudsher troost in milagros (‘wonderen’), piepkleine metalen talismannen die je veel in kerken en souvenirwinkels tegenkomt. Ze beelden vaak lichaamsdelen of mensen uit die genezen of anderszins door de tussenkomst van hogere machten geholpen moeten worden. Hun betekenis kan zowel letterlijk als figuurlijk zijn: een milagro dat een arm uitbeeldt, is bijvoorbeeld bedoeld voor het genezen van een tennisblessure of het verwerven van spierkracht; en een talisman van een hond wordt gebruikt om Bello gezond te houden.

De glanzende amuletjes worden vaak op een klein hartje van hout of metaal (corazón) bevestigd. Corazones zijn veelgebruikte symbolen die berusten op het katholieke geloof en op ideeën over romantische liefde. Deze amuletten zouden de dragers ervan naar verluidt beschermen tegen liefdesverdriet en (echte) hartaandoeningen. In San Miguel de Allende, een oude koloniale stad in Centraal-Mexico, is het corazón het symbool van de gemeente en een alomtegenwoordig souvenir dat bedoeld is om aan de muur te hangen, al dan niet met daarop een milagro, voorzien van de beeltenis van Frida Kahlo of geperst uit goedkope tin.

Het boze oog

‘Apotropaeon’ (‘dat wat onheil afwendt’ in het Grieks) is de term waarmee een voorwerp of teken wordt aangeduid dat bedoeld is om boze geesten of blikken af te weren. Dit soort amuletten worden al duizenden jaren gebruikt, en een van de oudste zijn ‘boze ogen’: blauwe en witte cirkels en oogbollen die je in de bazaars en soeks van Noord-Afrika en het Midden-Oosten als souvenir kunt kopen. Ze zijn bedoeld om ‘kwade blikken’ of het ‘boze oog’ af te wenden, een idee dat al vijfduizend jaar geleden, in de tijd van de Soemeriërs, in Mesopotamië opduikt.

In Turkije en andere delen van de islamitische wereld zie je deze immer starende oogbollen overal: in schalen, aan kettingen en zelfs op deurmatten. Ik herinner me dat ik tientallen jaren geleden in Istanboel een hanger met een ‘boos oog’ van blauw porselein (nazar boncuğu) kocht. Ik zag het destijds als een prachtige snuisterij en besefte niet dat het voorwerp een diepere betekenis had. Maar wie weet, misschien verliep mijn reis daardoor extra veilig...

Een ander amulet dat al eeuwenlang in landen langs de Zijderoute in gebruik is, is de handvormige hamsa, die je op markten van Marokko tot Israël tegenkomt. De sierlijke handen – door de Joden ‘Handjes van Mirjam’ en door de moslims ‘Handjes van Fatima’ worden genoemd – worden van messing, tin, email of andere materialen gemaakt en verkocht in de vorm van hangers, muurdecoraties, deurkloppers, koffiemokken en kaarsen die bedoeld zijn om de bezitter ervan te beschermen. 

“Veel van deze tradities zijn universeler dan alleen Marokkaans of islamitisch of Arabisch. Ze duiken langs de oude handelsroutes op en zijn symbolen die door verschillende culturen worden gedeeld,” zegt Maryam Montague, een Iraans-Amerikaanse verzamelaar en ondernemer uit Marrakesh in Marokko. Via Zoom praat ze met mij vanuit de Peacock Pavilions, het hotel dat zij beheert. Ze laat me een hele reeks amuletten uit Mali, Marokko, Afghanistan en andere landen zien. Sommige zijn verwerkt in het bohemien-interieur van haar hotel, andere zijn voor persoonlijk gebruik.

Geluk brengende voorwerpen kunnen ook abstracte of minder herkenbare gedaanten aannemen, zoals boze ogen in de vorm van geometrische weefsels in vloerkleden of ronde spiegeltjes op tapijten. Montague vertelt dat hamsas soms ook opduiken als clusters van vijf ‘vingers’ in plaats van een hele hand: vijf stippen op een geglazuurde schaal of vijf kaurischelpjes aan een amulet van leer. Montague deed me beseffen dat een met lovertjes bedekte sjaal die ik jaren geleden in Afghanistan kocht, een betekenis heeft die ik niet kende.

Wie zich in de volkskunst en kunstnijverheid van een land verdiept, zal volgens Montague ontdekken dat hij of zij wordt omringd door “vele, vele lagen van magie.” 

Wezens die geluk brengen

Overal in de wereld geloven mensen in wezens die voorspoed brengen: geluk brengende olifanten in Thailand (te koop in de vorm van tassen, kettingen of T-shirts) of de beschermende toritos de pucará (stiertjes van aardewerk), die op het platteland van Peru en Bolivia de daken van talloze huizen sieren. 

Eenomamori, een etuitje van zijde met daarin teksten van gebeden, is opgehangen bij een tempel in het Japanse Nagono.

Foto van Picture Partners, Alamy Stock Photo

De volgende keer dat ik het geluk heb Japan te bezoeken, kan ik misschien een van die wuivende katjes of maneki-neko kopen die je bij de ingang van veel restaurants en winkels aantreft. Ze zijn bedoeld om klanten te trekken en voorspoed en geluk te brengen. In mijn ogen zwaaien de beeldjes mij uit, maar in de Japanse traditie gaat het klaarblijkelijk om een welkomstgebaar. Je vindt ze overal als souvenirs, maar serieuze kattenliefhebbers kunnen hun hart ophalen aan maneki-neko in de vorm van koekjes, mokken, windgongs en sleutelhangers. Ik zou ook een paar omamori kunnen kopen, kleine etuitjes van zijde met borduursels erop waarin teksten van gebeden worden bewaard. Ze worden in de shinto-schrijnen en boeddhistische tempels van Japan verkocht.

Een kwestie van geloof

In veel landen worden handelingen verricht die geluk zouden moeten brengen. Zo spreken sommige mensen in Engeland hardop het woord ‘rabbit’ (‘konijn’) uit als ze wakker worden op de eerste ochtend van de maand. De Serviërs gooien wat water op de grond achter iemand die op reis of naar een sollicitatiegesprek gaat. Op Oudejaarsavond dragen de Spanjaarden rood ondergoed en eten twaalf druiven wanneer de klok om middernacht twaalfmaal slaat, naar verluidt om de twaalf nieuwe maanden welkom te heten en geluk aan te trekken. Mijn Spaanse vrienden hebben me verteld over de vindingrijke manieren waarop je de druiven in het vereiste tempo (één bij elke klokslag) naar binnen kunt werken: van tevoren verwijderen ze de pitjes en pellen ze de vruchtjes, zodat ze sneller zijn door te slikken.

Ik heb jarenlang in Rusland gewoond en de Russische gebruiken om ongeluk af te weren deels overgenomen. Soms klop ik ongeluk af op een stuk hout of door over mijn schouder te spugen. 

Welke handeling of talisman je ook gebruikt om geluk op te roepen of onheil af te wenden, de kracht ervan lijkt te liggen in de geest van de gebruiker. “In een reeks experimenten vroegen onderzoekers mensen om woordpuzzels op te lossen, golfballen te putten en andere lastige handelingen te verrichten, zowel mét als zónder dat ze hun favoriete talismannen bij zich hadden,” vertelt Wiseman. “De mensen die hun amulet bij zich hadden, scoorden beter. Het idee is dat deze talismannen hun zorgen verminderen en dat ze daardoor beter presteren.”

Heeft Wiseman zelf een amulet bij de hand? Zijn antwoord klinkt een beetje bijgelovig: “Helaas niet,” zegt hij. “Het nadeel van het gebruik van een amulet is dat je je zorgen gaat maken als je het voorwerp kwijtraakt.”

Een talisman kan ook een tastbare herinnering zijn aan een cultuur waarmee je hebt kennisgemaakt of aan een droomreis die je wilt maken of al hebt gemaakt. 

Kort voordat het coronavirus toesloeg, reisde Montague in Marokko naar de badplaats Essaouria, waar ze een oude Berber-ring voor haar studerende zoon kocht. Het voorwerp bestond uit een zilvermunt die tussen twee metalen handjes werd vastgehouden. Hoewel het eerder interessant dan echt mooi was (het was grof bewerkt, zwaar, gebutst en tamelijk versleten), verzekerde de man die het aan haar verkocht dat het geluk zou brengen.

“Het probleem is volgens mij dat we dingen puur om hun schoonheid kopen, in plaats van om hun doel en betekenis,” zegt Montague. Overigens draagt haar zoon de ring en gaat het uitstekend met hem. “Hij heeft op al zijn examens dikke voldoendes gehaald!”

Eve Conant is schrijvend redactrice bij National Geographic.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

Ze wilden alle landen op aarde bezoeken – totdat het coronavirus toesloeg

De pandemie heeft de activiteiten van de meest toegewijde globetrotters ter wereld tot stilstand gebracht.
22 Foto's
22x Europa voor moderne pelgrims
Van neolithische steencirkels tot kloosters op steile klippen – deze ontzagwekkende spirituele toevluchtsoorden hebben de tand des tijds doorstaan.

Reis om de wereld in 80 boeken

Van klassiekers tot avonturenverhalen en van thrillers tot liefdesromans: deze boeken bieden ‘a sense of place’.
Lees meer