Het Rijksmuseum in Amsterdam is sinds kort een bijzonder object rijker: een condoom uit de negentiende eeuw. Nog opvallender zijn de erotische ets en Franse tekst die op de zijkant staan. Wat kan dit condoom ons leren over seks en voorbehoedsmiddelen uit deze tijd?

Wat we weten

'De precieze achtergrond van dit soort gebruiksvoorwerpen is vaak moeilijk te achterhalen', vertelt Maria Holtrop, conservator geschiedenis bij het Rijksmuseum. 'We geloven dat het uit Frankrijk komt, en uit ongeveer 1830 dateert. Maar het praktisch gebruik? Dat is wat lastiger te bepalen.’

Leestip: Zo ging het er in de Middeleeuwen aan toe tussen de lakens

Dat komt doordat er uit het verleden weinig vergelijkbare objecten zijn overgebleven. Veel kennis over voorbehoedsmiddelen bleef waarschijnlijk binnenskamers, waardoor het lastig te achterhalen is wat mensen precies gebruikten. Daarnaast werd deze informatie vaak mondeling doorgegeven.

‘We kunnen ons hierbij dus enkel op een paar bekende voorbeelden baseren. Maar wat we wél weten, is dat condooms al heel lang worden gebruikt – langer dan je misschien zou verwachten.’

Vroege vormen van voorbehoedsmiddelen

Een van de vroegste voorbeelden vinden we bij de mythologische koning Minos uit de tweede eeuw v.C. ‘Van hem werd gezegd dat zijn sperma schorpioenen en slangen bevatte. Zijn vrouw bedacht een oplossing: ze gebruikte een geitenblaas om zichzelf te beschermen. Dat is eigenlijk de vroegste beschrijving van een “condoom” die we kennen.’

Ook in andere culturen leefde het idee van bescherming tijdens de seks. In het oude Egypte gebruikte men bijvoorbeeld linnen doeken, mogelijk als barrière tegen zwangerschap of ziekte. En in de tiende eeuw beschreef een Perzische arts een vergelijkbaar concept.

Leestip: Daten in de negentiende eeuw: zo deed je dat

‘We weten dus dat deze kennis al heel lang bestaat,’ zegt Holtrop. ‘En in elke tijd en cultuur vertelt het ons weer iets anders over de opvattingen rond seksualiteit en gezondheid.’

De strijd tegen syfilis

Het condoom vertelt vooral iets over de angst voor syfilis in de negentiende eeuw. ‘Die ziekte bestond al langer in Europa, maar in deze periode werd het echt een epidemie. Dat kwam doordat soldaten tijdens de keizerlijke oorlogen veel reisden en de ziekte verspreidden.’

De vraag drong zich steeds vaker op: hoe pak je zo’n soa aan? Prostituees werden daarbij ten onrechte als belangrijkste bron gezien. ‘In 1811 was prostitutie net legaal geworden in de Lage Landen. De gedachte was dat deze vrouwen toch al verdorven waren, en dus ook wel de bron van zulke vervelende ziektes zouden zijn.’

Leestip: Is sekswerk echt het oudste beroep ter wereld?

Het is daarom waarschijnlijk dat het condoom uit de collectie vooral bedoeld was om ziekteoverdracht te voorkomen. ‘Maar als anticonceptie werd het waarschijnlijk niet gebruikt. In bordelen werd anticonceptie vooral gezien als het probleem van de vrouw – de man wilde zich vooral beschermen tegen infecties.’

Een zeldzaam object

De print op de zijkant maakt duidelijk dat dit niet zomaar een gebruikelijk condoom was, maar een bijzonder exemplaar. Op de zijkant is een erotische ets afgebeeld van een non met gespreide benen. Naast haar houden drie geestelijken hun rokken omhoog om hun opwinding te tonen. Daarbij staat de tekst ‘voilà mon choix’, oftewel ‘dit is mijn keuze’.

‘We denken dat het hier gaat om een bordeelsouvenir, een soort conversation piece voor thuis,’ legt Holtrop uit. ‘In bordelen kwamen dit soort lustopwekkende prenten vaker voor, die werden meestal onder de toonbank verkocht. Vermoedelijk diende het condoom als aandenken aan een bezoek.’

Maar of de eigenaar dit souvenir daadwerkelijk heeft gebruikt? ‘We hebben het object onderzocht, onder andere met UV-licht,’ vertelt Holtrop. ‘Omdat dit soort condooms vaak werden uitgewassen na het dragen, zijn eventuele sporen waarschijnlijk allang verdwenen. De precieze geschiedenis blijft daardoor moeilijk te achterhalen, maar we blijven er onderzoek naar doen.’

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!