Op 16 juli 1482 verschuilen negentien Gelderse ruiters zich in de kerktoren van Barneveld. Ze zijn omsingeld door vijandelijke troepen, die de kerk met geschut bestoken. Het ziet er slecht uit voor de belegerden: ontsnappen lijkt onmogelijk en hulp is niet onderweg. Dan verschijnt een van de mannen boven op de toren. Hij spreekt zijn kameraden toe, zet zijn handen in zijn zij en springt naar beneden. Die man is Jan van Schaffelaar. Waarom besloot hij te springen – en hoe groeide zijn dood uit tot een Nederlandse legende?
Wie was Jan van Schaffelaar vóór zijn beroemde sprong?
Over het leven van Jan van Schaffelaar is weinig met zekerheid bekend. Volgens latere overleveringen woonde hij met zijn vrouw en dochter op de Van Schaffelaarhoeve bij Leusden. Wel weten we dat hij als beroepssoldaat actief was in een tijd waarin huurlingen een belangrijke rol speelden in de oorlogvoering.
Van Schaffelaar zou onder meer in dienst zijn geweest van de Bourgondische hertog Karel de Stoute. Later duikt hij op in het Sticht Utrecht, een vorstendom binnen het Heilige Roomse Rijk, waar hij als ruiter betrokken raakt bij een conflict dat voortkwam uit de langdurige Hoekse en Kabeljauwse Twisten.
Van Schaffelaar en de burgeroorlog
De Hoekse en Kabeljauwse Twisten beginnen in de veertiende eeuw als een opvolgingsstrijd in het graafschap Holland, maar groeien uit tot een langdurige reeks machtsconflicten tussen adellijke facties, steden en vorsten. Tegen het einde van de vijftiende eeuw raken die twisten verweven met de strijd om de macht in het Sticht Utrecht.
Daar is David van Bourgondië sinds 1456 bisschop. Zijn benoeming wordt gesteund door zijn vader, de machtige Bourgondische hertog Filips de Goede, maar stuit in Utrecht op verzet. Verschillende steden en edelen willen de Bourgondische invloed terugdringen en scharen zich tegenover de bisschop.
Aan het begin van de jaren 1480 escaleert die machtsstrijd opnieuw. David van Bourgondië krijgt steun van Maximiliaan van Oostenrijk, die na zijn huwelijk met Maria van Bourgondië een centrale rol speelt in de Bourgondische Nederlanden. Aan de andere kant staan opstandige Utrechtse steden en hun bondgenoten, die tot het Hoekse kamp worden gerekend.
Jan van Schaffelaar vecht aan de zijde van de troepen die David en Maximiliaan steunen. Met andere huurlingen opereert hij op de Veluwe en in de omgeving van Utrecht. In de zomer van 1482 brengt die strijd hem naar Barneveld, waar hij met zijn mannen tegenover een overmacht komt te staan.
Waarom Jan van Schaffelaar van de toren sprong
Op 16 juli worden Van Schaffelaar en zijn mannen in Barneveld verrast door hun tegenstanders. Ze trekken zich terug in de toren van de Oude Kerk, waarna die met geschut wordt bestookt. Meerdere mannen sneuvelen en de overlevenden proberen uiteindelijk over hun overgave te onderhandelen.
Hun tegenstanders stellen een opmerkelijke voorwaarde: de mannen mogen zich overgeven als zij Jan van Schaffelaar uit de toren werpen. Zijn kameraden weigeren hem op te offeren.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Volgens een vroeg verslag neemt Van Schaffelaar daarop zelf het woord. ‘Lieve gesellen, ic moet ummer sterven, ic wil u geenen last brengen,’ zou hij hebben gezegd – vrij vertaald: lieve kameraden, ik moet toch sterven en wil jullie niet tot last zijn.
Vervolgens klimt hij naar boven en springt van de toren. De val blijkt niet onmiddellijk fataal. Van Schaffelaar leeft nog wanneer hij beneden terechtkomt, maar wordt daar door vijandelijke soldaten gedood.
Hoe zijn fatale sprong uitgroeide tot een Nederlandse legende
Van Schaffelaars dood besliste de strijd om Utrecht niet. De oorlog gaat verder en eindigt uiteindelijk in het voordeel van David van Bourgondië en zijn bondgenoten. Daarmee wordt ook de positie van Maximiliaan van Oostenrijk in de Noordelijke Nederlanden versterkt.
De sprong van Jan van Schaffelaar leidt ondertussen een eigen leven. In latere eeuwen wordt hij voorgesteld als een toonbeeld van kameraadschap, trouw en zelfopoffering: een soldaat die liever zelf de dood tegemoetging dan zijn kameraden voor een onmogelijke keuze te stellen.
Hoe nauwkeurig alle details van het beroemde verhaal zijn overgeleverd, is moeilijk vast te stellen. Juist doordat er over Van Schaffelaars leven zo weinig bekend is, raakten geschiedenis en legende steeds sterker met elkaar verweven.
In Barneveld is zijn naam nog altijd prominent aanwezig. De toren van de Oude Kerk wordt tegenwoordig ook de Jan van Schaffelaartoren genoemd. Zo leeft, ruim vijf eeuwen later, vooral dat ene dramatische moment voort: de sprong waarmee een vrijwel onbekende vijftiende-eeuwse ruiter een plaats kreeg in de Nederlandse geschiedenis.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jurre is als Digital Editor actief voor alle digitale kanalen van National Geographic. Door zijn brede interesse en journalistieke achtergrond is hij van alle markten thuis, al gaat zijn hart toch wat sneller kloppen van verhalen over reizen, geschiedenis en natuur. In zijn vrije tijd gaat hij graag met de backpack op stap óf ontdekt hij, thuis aan de keukentafel, kerkers en kastelen in Dungeons & Dragons.
