Wat wij tegenwoordig achter gesloten deuren doen, was in de Vikingtijd niet altijd zo privé. Gezinnen leefden dicht op elkaar en uit historische bronnen blijkt dat ook naaktheid en seks soms plaatsvonden in aanwezigheid van anderen. Toch betekent dat niet dat de Vikingwereld geen regels rond seksualiteit kende.
‘Het was een heel andere manier van leven,’ zegt Marianne Moen van de Universiteit van Oslo, gespecialiseerd in feministische archeologie in de Vikingperiode. Wat weten bronnen en archeologische vondsten over liefde, seks en privacy in de Vikingtijd?
Hoeveel privacy hadden Vikingen?
Om die andere omgang met privacy en seksualiteit te begrijpen, moeten we allereerst kijken naar hoe Vikingen leefden. Veel mensen leefden in huizen waarin een groot deel van het dagelijks leven zich in een gemeenschappelijke ruimte afspeelde. Dat had tot gevolg dat zaken die we nu privé vinden geregeld in aanwezigheid van anderen plaatsvonden.
Ouders konden seks hebben in dezelfde ruimte waarin de kinderen sliepen. ‘Door hun gemeenschappelijke manier van leven krijg je vanzelf ook een andere soort interacties. Ze waren veel opener en vrijer als het om hun lichaam ging,’ vertelt Moen.
Een opvallende beschrijving daarvan vinden we bij de Arabische reiziger Ahmad ibn Fadlan. Hij ontmoette in de tiende eeuw Rūs-handelaren aan de Wolga, een groep met sterke Scandinavische wortels. In zijn reisverslag beschrijft hij onder meer hoe een leider seksuele handelingen verrichtte met tot slaaf gemaakte vrouwen terwijl anderen aanwezig waren.
Zijn verslag beschrijft één specifieke gemeenschap en kan niet zonder meer worden toegepast op alle mensen in de Vikingwereld. Wel biedt het een zeldzame blik op een omgang met seksualiteit die Ibn Fadlan zelf opvallend vond.
Wat de Noordse goden vertellen over seks en gender
Een mogelijke weerspiegeling van andere ideeën over seks en gender zie je ook terug in de religie van de Vikingen. ‘De Noordse goden kenden absoluut geen schaamte,’ aldus Moen. Zo transformeerde de mannelijke god Loki zichzelf in een merrie, had seks met een hengst genaamd Svaðilfari en beviel van een veulen, om maar iets te noemen. En dat is niet de enige keer dat hij een vrouwelijke gedaante aannam.
Het is de vraag in hoeverre het gedrag van de goden een reflectie is van de samenleving waaruit ze ontstonden. Je kunt niet stellen dat het gedrag van de Vikingen per definitie leek op dat van hun goden.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
‘De mythologie van een volk zegt vooral iets over hoe ze zich tot de wereld verhouden,’ aldus Moen. ‘Ik durf wel te zeggen dat genderfluïditeit en seks waarschijnlijk geen taboe waren onder Vikingen, anders zouden deze dingen niet voorkomen onder hun goden.’
Andere bronnen laten tegelijkertijd zien dat er in de Noordse samenleving wel degelijk normen rond gender en seksualiteit bestonden. Mythologische verhalen zijn daarom geen directe afspiegeling van het dagelijks leven.
Liefde, huwelijk en overspel in de Vikingtijd
Ook het huwelijk had in de Vikingtijd een andere betekenis dan het moderne huwelijk. Het was onder meer een sociale, juridische en economische verbintenis tussen families en had nog niet het christelijke sacramentele karakter dat het later zou krijgen. ‘Ik weet zeker dat ze romantische gevoelens voor elkaar hadden en een partnerschap aangingen, maar het huwelijk van toen kun je niet vergelijken met dat van nu,’ vertelt Moen.
Buitenechtelijke relaties kwamen voor, maar dat betekent niet dat overspel zonder gevolgen bleef. Dat weten we onder meer omdat er een regel is opgetekend waarin de echtgenoot van een vreemdgaande vrouw compensatie kon krijgen van de man met wie zij vreemdging.
‘Mannen die tot de elite behoorden, hadden concubines. Die kwamen vaak uit families van een lagere rang,’ gaat Moen verder. De positie van zulke vrouwen kon sterk verschillen. ‘Ze konden er veel macht en geld aan overhouden.’
Het was ook niet zo dat de kansen op een partner verkeken waren na een leven als bijvrouw. In sommige gevallen kon een vrouw via zo’n relatie status of bezit verwerven, wat haar positie bij een later huwelijk kon versterken. Ook weduwen konden dankzij hun opgebouwde bezit aantrekkelijke huwelijkspartners zijn.
Seks, slavernij en machtsverhoudingen
Seksueel misbruik van tot slaaf gemaakte mensen kwam eveneens voor. Bronnen vertellen vooral over mannelijke eigenaren en vrouwelijke slaven. Moen sluit niet uit dat ook vrouwen uit de elite mannelijke of vrouwelijke slaven seksueel konden misbruiken. ‘Maar vrouwelijke seksualiteit in de Vikingtijd is ongelooflijk onderbestudeerd. De meeste aandacht ligt op mannen, en hoe zij hun slaven misbruikten.’
Of en hoe vaak vrouwen zich hieraan schuldig maakten, weten we niet. De bronnen zijn daarvoor te schaars. Volgens Moen is het daarom belangrijk om ook te onderzoeken welke rol vrouwen binnen deze machtsverhoudingen konden spelen.
Een gruwelijk begrafenisritueel bij de Rūs
Ook rond dood en begrafenis zijn aanwijzingen gevonden voor een nauwe verwevenheid van seks, slavernij en macht. Een van de bekendste voorbeelden komt opnieuw uit het verslag van Ibn Fadlan over de Rūs. Hij beschrijft hoe na de dood van een vooraanstaande man een tot slaaf gemaakte vrouw werd gedood om samen met hem te worden gecremeerd.
‘Ibn Fadlan schrijft over een stamhoofd dat overlijdt, waarna al zijn slaven verzameld worden en de vraag krijgen wie zich wil opofferen. Een van zijn vrouwelijke slaven biedt zich aan als vrijwilliger, en dan volgt er een heel ritueel. Dagenlang is ze aan het drinken en zingen, ze krijgt cadeautjes, en aan het eind wordt ze verkracht en vermoord en bij het stamhoofd geplaatst.’
Binnen een systeem van slavernij is de vrijwilligheid van zo’n keuze uiteraard moeilijk los te zien van de machtsverhoudingen waaronder zij leefde. Bovendien beschrijft Ibn Fadlan één begrafenisritueel; het is geen bewijs dat deze praktijk overal in de Vikingwereld voorkwam.
Al met al laten de bronnen zien dat mensen in de Vikingtijd op sommige punten anders omgingen met privacy, huwelijk en seksualiteit dan wij tegenwoordig gewend zijn. Dat betekent niet dat er geen seksuele normen of taboes bestonden. Met de verspreiding van het christendom veranderden die normen vervolgens verder. ‘Seks was er gewoon, en daar hoefde je je niet voor te schamen.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
