‘Aan den stoomtram. Werk des vredes, wees gegroet!’ stond er op een banner tijdens de feestelijke opening van het gloednieuwe stoomtramtraject in Muiderberg. De maker van deze feestdecoratie kon toen nog niet weten hoeveel slachtoffers de stoomtram uiteindelijk zou maken. Tussen 1881 en 1958 maakte het vervoersmiddel 117 dodelijke slachtoffers. Het duurde niet lang voordat de tram zijn bijnaam kreeg: de Gooische Moordenaar.
Het ontstaan van de Gooische stoomtram
Amsterdam werd eind negentiende eeuw steeds drukker en vervuilder, en wie het zich kon veroorloven maakte reisjes naar het buitengebied. Vooral de Gooi- en Vechtstreek was in trek, met zijn uitgestrekte bossen en heidevelden. Sinds 1874 kon men gebruikmaken van de spoorlijn tussen de hoofdstad en Hilversum, maar die stopte niet in plaatsen als Laren, Blaricum en Huizen.
In 1881 kwam er daarom iets nieuws: een stoomtram. Er werden twee routes geopend die kort na elkaar in gebruik werden genomen. De eerste lijn bracht enthousiaste passagiers van Amsterdam via Muiden en Laren naar Hilversum, met een speciale aftakking naar het Muiderstrand. De tweede lijn liep van Hilversum naar Huizen.
Ondanks het warme onthaal van de tramdienst liet het onheil niet lang op zich wachten. Op de openingsdag van het tracé Naarden-Muiden ontspoorden direct twee tramstellen. Slachtoffers worden niet vermeld, maar wel ‘aanmerkelijke vertraging’, aldus de Delftsche courant van 1881.
Waarom de stoomtram zo vaak ontspoorde en botste
In de jaren die volgden, stapelden de ongelukken zich op. De stoomtram reed niet alleen langs de bossen en heidevelden, maar ook door de smalle winkelstraten van de Gooische dorpen. Daar was het een komen en gaan van dagjesmensen, handkarren en andere vervoersmiddelen. Die combinatie vergrootte het risico op botsingen aanzienlijk.
Een van de eerste grote ongelukken vond plaats in 1883. De tram reed in volle vaart tegen de ophaalbrug bij Naarden aan. Die raakte totaal vernield en het schip dat eronder lag zonk, maar er vielen geen doden.
In 1897 was de tram al zo vaak ontspoord, dat het Algemeen Handelsblad met deze sarcastische regel het bericht over een ongeluk bij Naarden opende: ‘De voortreffelijke, onvolprezen tramdienst tusschen Amsterdam en Laren doet weer van zich spreken.’
Een vrouw belandde in het water, meerdere mensen moesten naar het ziekenhuis en de machinist lag na enkele dagen nog steeds in coma. De krant sloot het bericht af met de woorden: ‘Degenen die vaak met de G.S.T. reizen, denken na elk ongeluk: heden gij – morgen wij.’
‘Een allerongelukkigst vervoermiddel’
Het grote aantal ongelukken bleef niet onbestraft. Nadat in 1897 twee treinen in Hilversum op elkaar waren gebotst, werden de hoofdconducteur en de chef van dienst voor de rechter gedaagd. De officier van justitie noemde de Gooische stoomtram ‘een allerongelukkigst vervoermiddel’ en legde de twee medewerkers vijftien dagen gevangenisstraf op.
Toch luidde het vonnis allerminst het einde van de ongelukken in. In 1899 vond een gruwelijk ongeval plaats in Diemen. Een man belandde onder de tram en verloor hierbij zijn hoofd. ‘De geneeskundige, in een der rijtuigen aanwezig, kon natuurlijk slechts de dood constateeren,’ aldus de Nieuwe Groninger Courant. Een jongen van vijftien verloor in 1900 zijn arm.
Zo ontstond de bijnaam ‘Gooische Moordenaar’
Het socialistische dagblad Het Volk was in 1900 de eerste krant die de bijnaam van de tram afdrukte: de moordenaar van ’t Gooi. Deze term was onder de bevolking hoogstwaarschijnlijk al een poosje ingeburgerd.
In 1905 speelde de tram zelfs een rol in een toneelstuk uit Laren: De Sluipmoordenaar. Het Nieuws van den Dag had er het volgende over te melden: ‘Ook de inhoud van de “De Sluipmoordenaar” is typisch Gooisch: een man wordt door de stoomtram overreden. Zoo’n ongeluk gebeurt meer in het Gooi. De stoomtram wordt toch niet zonder reden de Gooische Moordenaar genoemd?’
1927 wordt het zwartste jaar van de tram
1927 was een bijzonder dodelijk jaar voor de Gooische Stoomtram. Eind juli was een vader met zijn twee kinderen in de buurt van Muiden, toen de tram aan kwam rijden. De onoplettende Arie van twaalf begreep de waarschuwingen van zijn vader niet en liep abuis het spoor op. Daar werd hij gegrepen door de tram en enkele meters meegesleurd. Hij overleed ter plaatse.
Zo’n week later, op 7 augustus, ging het nogmaals vreselijk mis, ditmaal in Laren. Door miscommunicatie op het spoor botsten twee tramstellen frontaal op elkaar, waarna een van de locomotieven bovenop een open rijtuig belandde.
Sommige passagiers waren er door de klap uitgevallen, anderen raakten bekneld. Voor vier mensen was het de laatste rit van hun leven. Zeven anderen raakten zwaargewond, waaronder een jongen wiens been moest worden geamputeerd.
Voor Het Volk was dit ongeluk de druppel. ‘De ‘Gooische Moordenaar’ moet verdwijnen!’ schreven zij een dag later. Toch bleef de tramdienst nog enige jaren bestaan en ongelukken maken, totdat de auto en de bus in de jaren dertig hun opmars maakten.
Vanwege het opkomende autoverkeer nam het tramspoor tussen Amsterdam en Naarden te veel ruimte in beslag en de tram werd in 1939 vervangen door een busdienst. De jaren erna werden steeds meer tracés afgebroken. In 1958 verdwenen de laatste stukken spoor en kwam er voorgoed een einde aan de beruchte reputatie van de Gooische Moordenaar.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Roeliene werkt als editor voor National Geographic. Daarnaast levert ze als wetenschapsjournalist bijdragen aan onder meer Quest en KIJK Magazine. Ze is dol op reizen, godsdienstgeschiedenis en een stevige wandeling.
