Terwijl Nederlandse kinderen weer met boeken en schriften het klaslokaal ingaan, zag leren er in het oude Egypte radicaal anders uit. De meeste kinderen gingen helemaal niet naar school: zij leerden thuis of hielpen al jong mee met het werk van hun ouders. Voor een kleine groep kon leren lezen en schrijven juist de weg openen naar een prestigieuze carrière als schrijver of ambtenaar. Zij oefenden op potscherven, leerden teksten uit het hoofd en kregen volgens Egyptische bronnen te maken met strenge discipline. Hoe was het om duizenden jaren geleden naar ‘school’ te gaan?
De meeste Egyptische kinderen gingen niet naar school
Geletterd onderwijs was in het oude Egypte vooral bereikbaar voor een relatief kleine groep, doorgaans uit welgestelde of invloedrijke families. De meeste kinderen leerden thuis wat zij voor hun latere leven nodig hadden en hielpen al jong mee binnen het huishouden of met het werk van hun familie.
Veel jongens leerden praktische vaardigheden en een beroep binnen de familie. Zonen traden geregeld in de voetsporen van hun vader, waardoor bepaalde beroepen en functies generaties lang binnen dezelfde families konden blijven.
Ook familiebanden speelden een belangrijke rol in de bestuurlijke elite, al waren ambten niet simpelweg erfelijk. Meisjes werden doorgaans voorbereid op taken binnen het huishouden en konden onder meer vaardigheden leren rond voedselbereiding en textielproductie. Wat kinderen precies leerden, hing sterk af van hun sociale positie en omgeving.
Op het boerenland was er vrijwel geen sprake van geletterd onderwijs. Kinderen hielpen op jonge leeftijd mee bij het verzamelen van graan, het wannen van graan, het verzorgen van pluimvee en groot vee.
Wie samen met de kinderen van de farao mocht leren
Binnen de opleiding van schrijvers en leden van de elite speelden zogeheten wijsheids- of instructieteksten een belangrijke rol. Daarin stonden lessen over onder meer goed gedrag, rechtvaardigheid, gehoorzaamheid, zelfbeheersing en de omgang met anderen. Leerlingen konden zulke teksten overschrijven en uit het hoofd leren.
Koninklijke kinderen werden aan het hof opgevoed en onderwezen door daarvoor aangewezen begeleiders. Ook sommige kinderen uit vooraanstaande families konden aan het hof worden opgevoed, waardoor zij al jong deel uitmaakten van de wereld rond de farao. Hun opleiding kon onder meer schrijven, literatuur en rekenen omvatten.
Voor meisjes was leren lezen en schrijven waarschijnlijk minder gebruikelijk dan voor jongens, al kennen we wel geletterde vrouwen uit het oude Egypte. Zij leerden vooral zingen, dansen en muziekinstrumenten bespelen. Muziek speelde namelijk een grote rol in het oude Egypte.
Leren schrijven kon de weg vrijmaken naar een prestigieuze carrière
Uit de tijd van het oude Egypte is het meest bekend over de opleiding tot leerling-schrijver. Schrijvers konden hun kennis binnen de familie doorgeven en bijvoorbeeld hun zonen voorbereiden op hetzelfde beroep. Een opleiding tot schrijver bood toegang tot de administratie van de staat, tempels en andere instellingen en kon daarmee aanzien en maatschappelijke kansen bieden.
In verschillende perioden zijn aanwijzingen gevonden voor groepen leerlingen die werden opgeleid tot schrijver, onder meer in de omgeving van tempels en bestuurlijke instellingen.
Hoe zulke opleidingen precies waren georganiseerd, verschilde door de lange Egyptische geschiedenis heen. Duidelijk is wel dat het jaren kon kosten om het complexe schrift en de benodigde administratieve vaardigheden onder de knie te krijgen.
Maar wat leerde je precies tijdens zo’n schrijversopleiding? Op het lesprogramma stonden lezen en schrijven in het hiëratische schrift voor dagelijks gebruik en soms ook in het hiërogliefenschrift. Ook grammatica, stijl, eenvoudige rekenkunde en meetkunde behoorden tot de leerstof.
De leerlingen gebruikten potscherven en stukken kalksteen – zogeheten ostraca –, schreven met rieten pennen en maakten gebruik van verf en oefenplankjes van hout. Deze waren bedekt met een gladde witte pleisterlaag die ze konden schoonboenen of vernieuwen.
Wie niet luisterde, kon harde straffen verwachten
Er was weinig ruimte voor dagdromen. De leerlingen moesten teksten herhaaldelijk overschrijven en hele passages uit literaire teksten uit het hoofd kunnen opzeggen.
Egyptische school- en instructieteksten schetsen daarbij een streng ideaal van discipline. Ongehoorzame of ongemotiveerde leerlingen worden in zulke bronnen gewaarschuwd voor lijfstraffen en andere vormen van bestraffing. Of iedere leerling in de praktijk zo hard werd aangepakt, is uit deze teksten niet vast te stellen.
Zo luidt een bekende Egyptische onderwijsspreuk: ‘Het oor van een jongen zit op zijn rug; hij luistert pas als hij daarop wordt geslagen.’ Onderwijs in het oude Egypte was dus niet alleen een kwestie van leren, maar in de overgeleverde teksten ook sterk verbonden met discipline en gehoorzaamheid.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Anna werkt als editor voor National Geographic, en deed dat eerder voor Women’s Health en Runner’s World. Ze woont in Australië, waar ze dagelijks hardloopt langs de kust, zwemt in zee of lange wandelingen maakt met een flat white in de hand. Ze vindt het belangrijk om een gezonde levensstijl voor iedereen toegankelijk te maken.
