Op 20 augustus 1672, vandaag precies 354 jaar geleden, worden Johan de Witt, een van de machtigste politici van de Republiek, en zijn broer Cornelis midden in Den Haag door een woedende menigte vermoord. Daarna worden hun lichamen opgehangen, verminkt en in stukken gesneden. Lichaamsdelen worden als souvenirs meegenomen en verkocht; sommige bronnen beweren zelfs dat omstanders ervan eten. Hoe kon politieke woede in het Rampjaar uitlopen op een van de beruchtste lynchpartijen uit de Nederlandse geschiedenis?
Hoe Johan de Witt de machtigste politicus van Holland werd
Voor het antwoord moeten we terug naar het begin van de loopbaan van Johan de Witt, die zich halverwege de zeventiende eeuw opwerkt tot een van de vooraanstaandste politici in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Van 1653 tot 1672 is hij raadpensionaris van het gewest Holland, een functie die hij lange tijd met succes vervult.
Johan de Witt behoort tot de staatsgezinden, een politieke stroming die de macht van de gewestelijke regenten wilde behouden en de invloed van het Huis van Oranje wilde beperken. De Republiek maakt op dat moment het Eerste Stadhouderloze Tijdperk door, wat tegen het zere been is van de prinsgezinden: zij willen juist een belangrijke politieke en militaire rol voor de prins van Oranje.
De prinsgezinden krijgen veel steun binnen de Republiek, waar de Oranjes onder een deel van de bevolking populair zijn. Maar het stadhouderschap wordt in 1667 door de Staten van Holland met het Eeuwig Edict afgeschaft in het gewest Holland.
Tegelijk bepalen zij dat het stadhouderschap niet gecombineerd mag worden met het opperbevel over het leger. De Republiek raakt hierdoor politiek steeds sterker verdeeld tussen staatsgezinden en prinsgezinden.
1672: het Rampjaar keert Nederland tegen De Witt
In 1672, een jaar dat bekend zou komen te staan als het Rampjaar, wordt de Republiek van verschillende kanten aangevallen. Frankrijk en de bisdommen Münster en Keulen vallen het grondgebied binnen, terwijl Engeland de Republiek op zee bestrijdt. De roep om Willem III van Oranje een grotere politieke en militaire rol te geven, neemt sterk toe om de dreiging het hoofd te bieden.
Willem III wordt in februari 1672 benoemd tot kapitein-generaal en in juli tot stadhouder van Holland en Zeeland. Daarmee verliest Johan de Witt in hoog tempo politieke invloed. Hem wordt verweten dat hij het leger en de landsverdediging heeft verwaarloosd. De verhoudingen beginnen te kantelen.
Hoe de woede zich tegen de gebroeders De Witt keerde
Als de vijandelijke troepen in 1672 grote delen van de Republiek veroveren, neemt de maatschappelijke en politieke onrust sterk toe. Tegenstanders zoeken naar schuldigen voor de militaire rampspoed en geven Johan de Witt en zijn broer Cornelis de Witt de schuld.
Er ontstaat een pamflettenoorlog en beschuldigingen, geruchten en complottheorieën verspreiden zich als een lopend vuurtje. De gebroeders De Witt zijn het doelwit van deze haatcampagne.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Cornelis de Witt wordt op basis van een beschuldiging van barbier Willem Tichelaar verdacht van betrokkenheid bij plannen voor een moordaanslag op prins Willem III. Hij wordt opgesloten in de Gevangenpoort en gemarteld, maar weigert schuld te bekennen. Als Johan de Witt zijn broer op 20 augustus 1672 komt opzoeken, verzamelt zich buiten de gevangenis een steeds grotere menigte.
De broers worden door een menigte, waaronder leden van Haagse schutterijen, uit de Gevangenpoort gesleurd en van het leven beroofd. Waarom de autoriteiten niet ingrepen en in hoeverre orangistische kopstukken de lynchpartij aanmoedigden, is onderwerp van historisch debat. De levenloze lichamen worden aan de wipgalg op het Groene Zoodje, het schavot van het Hof van Holland op de Plaats, opgehangen en in stukken gesneden.
Aten omstanders werkelijk van de lichamen van de De Witts?
Verschillende verslagen uit die tijd beschrijven hoe delen van de lichamen als macabere souvenirs werden meegenomen en verhandeld. Ook worden concrete bedragen genoemd voor vingers, oren en tenen. Hoe betrouwbaar ieder detail van deze gruwelijke verslagen is, valt eeuwen later moeilijk vast te stellen.
Met enkele lichaamsdelen wordt later in kroegen gepronkt; contemporaine bronnen melden bovendien dat sommige omstanders delen van de lichamen zouden hebben opgegeten. Er zijn dus historische aanwijzingen voor kannibalisme, maar de precieze omvang ervan is niet met zekerheid vast te stellen.
Er zijn twee lichaamsdelen die aan de gebroeders De Witt worden toegeschreven bewaard gebleven: een tong en een vinger, die te zien zijn in het Haags Historisch Museum. Hoewel er geen DNA-match is die hun herkomst bevestigt, vinden onderzoekers het aannemelijk dat de relieken daadwerkelijk verband houden met de gebroeders De Witt.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Anna werkt als editor voor National Geographic, en deed dat eerder voor Women’s Health en Runner’s World. Ze woont in Australië, waar ze dagelijks hardloopt langs de kust, zwemt in zee of lange wandelingen maakt met een flat white in de hand. Ze vindt het belangrijk om een gezonde levensstijl voor iedereen toegankelijk te maken.
