‘Problemen in Amsterdam’, kopt de Franse krant L’Illustration op 7 augustus 1886. Op de voorpagina staat een ogenschijnlijk luchtige prent: een man die, balancerend op een bootje in de Amsterdamse gracht, een paling van een touw probeert te trekken. Maar achter de komische afbeelding gaat een tragedie schuil. Een verboden volksvermaak in de Jordaan eindigde in een gewelddadige opstand waarbij 26 mensen om het leven kwamen. Wat gebeurde er tijdens het zogenoemde Palingoproer?
Zomerse verveling in de Jordaan
Twee weken eerder, op zondag 25 juli, verzamelen enkele stamgasten zich in wijnhuis Kat in de Wijngaert aan de Lindengracht. Het is een mooie zomerdag, maar in de volkswijk is maar weinig te beleven. De kermis is al tien jaar afgeschaft en de mensen vervelen zich.
Een week eerder hadden buurtbewoners nog een zakloopwedstrijd georganiseerd, oogluikend toegestaan door de politie. Die zondagavond ontstaat het idee om opnieuw iets te organiseren. Ditmaal grijpt men terug op een oud volksgebruik: palingtrekken.
Palingtrekken, verboden maar populair
Palingtrekken is een middeleeuws spel waarbij deelnemers, staand in een bootje, proberen een levende paling van een touw te trekken. Het spel was eerder verboden en werd in 1873 voor het laatst gespeeld op de Brouwersgracht, maar was in het verleden altijd een garantie voor vermaak gebleken.
Leestip: De Middeleeuwen in Amsterdam: van moeras tot metropool
Er wordt direct begonnen met de voorbereidingen: er worden zes palingen gekocht, prijzengeld ingezameld en een touw gespannen over de Lindengracht, die toen nog open water was.
Overste Delleman krijgt lucht van de festiviteiten en grijpt in: hij verbiedt het spel. Maar zodra hij is vertrokken, worden de voorbereidingen gelijk weer hervat. Die avond trekt het palingtrekken honderden toeschouwers. Door de combinatie van het wiebelende bootje én de gladde paling belanden deelnemers bij bosjes in het water, tot groot vermaak van het publiek.
Van volksvermaak naar volkswoede
De sfeer slaat echter om als overste Van Doornewaard het touw over de Lindengracht doorsnijdt. De aangeschoten menigte, gefrustreerd dat het stadsbestuur hen weer een plezier af wil nemen, wendt zich tot Van Doornewaard en zijn manschappen: er breken gevechten uit. De agenten worden uiteindelijk gered door hun collega’s, die met getrokken sabel een charge op de menigte uitvoeren. Het feest komt abrupt tot een einde, en men druipt af naar huis.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Maar de volgende ochtend blijkt de rust nog niet te zijn teruggekeerd. Al vroeg in de ochtend verzamelen enkele tientallen Jordanezen zich rondom de Lindengracht. Ze trekken de keien uit de straten en leggen barricades aan. De onvrede over de torenhoge werkloosheid, de armoede en de afstandelijke houding van het gemeentebestuur heeft vandaag een uitlaatklep gevonden.
De Jordaan ontploft
Het gemeentebestuur, dat de rode vlaggen op de barricades en het roepen van de socialistische leus ‘recht voor allen!’ met argwaan aanziet, draagt de politie op de straten schoon te vegen. Dat lukt niet: de demonstranten verdedigen zich fel en de stenen, pannen en takken vliegen de agenten om de oren.
Later in de middag arriveren militairen in de Jordaan. De woedende menigte wordt opgedragen naar huis te gaan, maar dat bevel is aan dovemansoren gericht. Als de spanningen verder oplopen geeft een officier het bevel om met scherp te schieten: Jan Beuning, de jongen die de rode vlag op de barricade zwaait, wordt dodelijk getroffen.
De lont is hiermee in het kruitvat geworpen. De Jordanezen zijn buiten zichzelf van woede en trakteren de militairen op dezelfde projectielenregen die de politie eerder die dag al heeft ontvangen. Tientallen mensen worden geraakt door rondvliegende kogels en stenen.
Bloedige afloop
Ooggetuige Johan Geerke schrijft twee dagen later: ‘Het geweervuur knetterde door de straten (...) de kogels vlogen over de Zaterdagsche Brug tegen wijhuis Kat in de Wijngaert en door de kamers. Vrouwen en kinderen gingen plat op de grond liggen om het lijf te bergen. Albertus Witte, die voor het raam op de eerste verdieping zat, werd door een kogel in het hoofd getroffen en was onmiddellijk dood.’
Leestip: Waarom Nederland tijdens de Februaristaking van 1941 massaal in verzet kwam
Als de rook ’s avonds is opgetrokken, wordt de schade goed zichtbaar. 26 mensen zijn overleden en ruim 120 mensen raken gewond. Ongeveer de helft van de slachtoffers bestaat uit toeschouwers en onschuldige omstanders. Maar met het verdwijnen van de Zaterdagsche Brug en het dempen van de Lindengracht herinnert er tegenwoordig weinig meer aan die noodlottige dagen uit de zomer van 1886.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
