Geschiedenis en Cultuur

Deze enorme kaart is nog altijd de beste plattegrond van het oude Rome

Het document is bijna zo hoog als een gebouw van twee verdiepingen en werd in de negentiende eeuw gemaakt door een archeoloog die eindelijk de beroemdste stad uit de geschiedenis in kaart bracht. donderdag, 9 november 2017

Door Greg Miller

Een kaart van de stad Rome uit 1901 is nog altijd de beste plattegrond van de stad die in de geschiedenis het meest in kaart is gebracht. De plattegrond werd vervaardigd door archeoloog Rodolfo Lanciani en toont de stad zeer gedetailleerd vanaf de oudheid tot het einde van de negentiende eeuw.

De kaart is reusachtig. In zijn geheel meet hij ruim vijf bij zevenenhalve meter. Lanciani publiceerde zijn plattegrond in 46 afzonderlijke platen, in een periode van acht jaar.

Voor zijn kaart gebruikte Lanciani kleurcodes, waarbij hij bouwwerken uit de oudheid en de middeleeuwen in het zwart aanduidde, terwijl hij de vroegmoderne gebouwen in het rood en moderne bouwwerken in het blauw aangaf. Vanuit het perspectief van Lanciani was ‘modern’ de tijd na 1871, toen Rome de hoofdstad van het pas verenigde Italië werd.

“Het is een van de eerste pogingen om de verschillende perioden van het historische Rome in één kaart samen te vatten,” zegt Allan Ceen, stadshistoricus en medewerker van het project MappingRome, dat de veranderingen die Rome in de loop der eeuwen heeft ondergaan, op basis van verschillende historische bronnen in kaart wil brengen en digitaliseren.

Om zijn kaart te maken verzamelde Lanciani duizenden foto’s, tekeningen en andere documenten die tot dan toe grotendeels ontoegankelijk waren geweest. Sinds zijn dood in 1929 wordt zijn archief bewaard in het Istituto Nazionale di Archeologia e Storia dell’Arte (Nationaal Archeologisch en Kunsthistorisch Instituut) in Rome, waar zelfs onderzoekers slechts beperkte toegang tot de documenten kregen. Maar nu heeft een team van experts van Amerikaanse universiteiten in samenwerking met de Italiaanse regering zo’n vierduizend van de documenten gedigitaliseerd en op het internet beschikbaar gesteld voor het publiek. (Hetzelfde team zette eerder al de kaart van Lanciani online, als onderdeel van het MappingRome-project).

Lanciani noemde zijn kaart ‘Forma Urbis Romae’, naar een kaart uit de vroege 3e eeuw na Chr. die dezelfde naam droeg en in marmer was gegraveerd. Bij deze oude kaart zou zelfs de plattegrond van Lanciani in het niet vallen: hij was dertien bij achttien meter groot. Met een ongekende schaal van 1:240 toonde de kaart zelfs details van de indeling van de interieurs. Van deze oude, marmeren plattegrond zijn alleen fragmenten bewaard gebleven (tot dusver zijn er 1186 stukken gevonden en gedocumenteerd), en Lanciani steunde bij het maken van zijn kaart op deze fragmenten.

Much had changed in Rome since Nolli’s day, of course, and Lanciani turned to tax maps, architectural plans, sketches, drawings, paintings, and photographs to fill in details about the city’s development. Much of this material is now accessible in the online archive.

The archive reveals how designers throughout history cleverly navigated Rome’s topography and existing architecture. One series of drawings, for example, shows the evolving plans for the Piazza del Popolo, a large public square that was redesigned in the early 1800s by the architect Giuseppe Valadier. One of Valadier’s early designs would have created a polygonal piazza. A later plan drawn, by another architect depicts an oval piazza with a series of symmetrical ramps on the left side leading up a hill that borders the square (see below). In the design that eventually won out, Valadier kept this oval shape and reworked the ramps to make them more graceful and easier to navigate.

“The particular problem that Valadier solved brilliantly was to connect the original piazza with the top of the Pincian hill which overlooks it through a system of ramps, suitable for horse carriages to negotiate,” says James Tice, a professor of architecture at the University of Oregon and one of the leaders of the MappingRome project. Today, Tice adds, those ramps are still used—by people on bicycles.

Een andere belangrijke bron waarvan Lanciani gebruikmaakte, was de prachtige kaart die in 1748 werd gecreëerd door Giambattista Nolli (zie onder). Nolli was architect en landmeter, en zijn kaart van Rome ging in tegen de cartografische mode van zijn tijd, waarbij vaak voor een laag vogelvluchtperspectief werd gekozen. Nolli’s kaart daarentegen toont de stad vanuit een loodrecht perspectief van boven. De gebouwen zijn volledig in plattegrond getekend en tonen ook de basisindeling van de interieurs. De gedetailleerdheid is opmerkelijk en verrassend accuraat – ook eeuwen later komt Nolli’s kaart goed overeen met moderne kaarten op basis van satellietgegevens.

Sinds de tijd van Nolli was er in Rome natuurlijk veel veranderd, en Lanciani deed een beroep op belastingkaarten, bouwplannen, schetsen, tekeningen, schilderijen en foto’s om details van de zich ontwikkelende stad in te kunnen vullen. Veel van dat materiaal is nu beschikbaar in het online-archief.

Het archief verduidelijkt hoe ontwerpers de topografie en bestaande bebouwing van Rome in de loop der geschiedenis in kaart hebben gebracht. Zo wordt in een serie tekeningen de ontwikkeling van de Piazza del Popolo getoond, een groot openbaar plein dat begin negentiende eeuw door de architect Giuseppe Valadier opnieuw werd ingericht. Een van Valadiers eerste ontwerpen was een voorstel voor het creëren van een polygonale piazza. In een later grondplan van een andere architect is een ovalen plein te zien, met een reeks symmetrische hellingbanen die aan de linkerzijde tegen de aangrenzende heuvel op lopen (zie onder). In het ontwerp dat uiteindelijk werd gekozen, hield Valadier de ovaalvorm aan en ontwierp de hellingbanen opnieuw, om ze eleganter en toegankelijker te maken.

“Het specifieke probleem dat Valadier zo briljant wist op te lossen, was dat hij de oorspronkelijke piazza moest verbinden met de top van de heuvel Pincio die boven het plein uittorent. Hij deed dat met een stelsel van hellingbanen die geschikt waren voor koetsen en paard en wagen,” legt James Tice uit, architectuurprofessor aan de University of Oregon en een van de leidinggevenden van het project MappingRome. De hellingbanen worden nog altijd gebruikt, door mensen en fietsers, vult Tice aan.

Het toeval wilde dat Lanciani in een tijd van grote veranderingen in de geschiedenis van de stad Rome leefde. Als jongeman was hij getuige van de eenwording van Italië in 1871, toen een hele reeks aparte staatjes zich aaneensloot en Rome als hoofdstad werd gekozen. In deze tijd werd ook een groot uitbreidingsplan uitgevoerd om de ongebruikte plekken binnen de grenzen van de oude stad in te vullen, en bij al deze bouwwerkzaamheden werden ruïnes gevonden die eeuwenlang begraven waren geweest, vertelt Ceen.

“Als archeoloog kon Lanciani talloze pas uitgegraven ruïnes zien,” zegt Ceen, “en zijn archief bevat veel van de tekeningen die hij maakte om de vondsten van de late negentiende eeuw vast te leggen.”

Dat Lanciani in deze periode leefde, was een gelukkig toeval voor latere generaties, want vaak werden de ruïnes weer even snel met aarde toegedekt en vervolgens bebouwd dan ze waren blootgelegd. “Lanciani was ontsteld over de wijze waarop delen van de stad op de ruïnes van het oude Rome werden gebouwd en de geschiedenis van de Eeuwige Stad werd uitgewist,” zegt Tice.

Een van de doelstellingen op lange termijn van het project MappingRome is het actualiseren en digitaliseren van een verbeterde versie van Lanciani’s kaart, vertelt Tice. Daarbij wordt zijn plattegrond ook direct vergeleken met de moderne digitale kaart van Rome, zodat gebruikers de plekken die Lanciani aanduidde eenvoudig kunnen vinden op de moderne stadsplattegrond. Daarnaast zullen enkele fouten die Lanciani maakte, worden gecorrigeerd en zal zijn kaart worden aangevuld met de ruïnes die in de afgelopen eeuw zijn ontdekt. Uiteindelijk wil het team volgens Tice een kaart met meerdere en gedetailleerder lagen samenstellen – door de enkelvoudige ‘laag’ van aanduidingen in het zwart die Lanciani voor het oude Rome gebruikte, op te breken in meerdere lagen die overeenkomen met de historische onderverdeling van perioden in de oudheid.

Lanciani’s kaart heeft de tand des tijds sinds 1901 goed doorstaan, en met een beetje hulp zal hij historici en stadsplanners tot in de verre toekomst blijven inspireren. In zijn heldere en elegante ontwerp is een ongekende hoeveelheid details vastgelegd, die antwoord geven op de vraag hoe Rome er ooit uit moet hebben gezien en zich sedertdien heeft ontwikkeld, en hoe de Eeuwige Stad zich verder zou kunnen ontwikkelen.

Liefhebbers van historische stadskaarten kunnen zich ook verdiepen in eerdere artikelen in National Geographic, over hoe Boston werd uitgebreid door het droogleggen van de omringende baai of de tientallen schepen uit de tijd van de goudkoorts die onder de straten van San Francisco liggen begraven.

Volg All Over the Map op Twitter en Instagram.