De uitvinding van het potlood

De ontdekking van grafiet leidde tot de ontwikkeling van de eerste potloden, die aan het einde van de 18 eeuw hun huidige vorm kregen. woensdag 26 februari 2020

Door Juan José Sánchez Arreseigor

Dit artikel verscheen in National Geographic Historia editie 1, 2020.

In 1564 blies een storm een boom omver in het Noord-Engelse Borrowdale. Onder de wortels van de omgevallen stam kwam een zwarte, zeer harde en glimmende massa tevoorschijn. Lokale herders haalden het materiaal uit de grond en merkten dat het uitermate geschikt was om hun schapen mee te markeren. Ze hakten de steen in langwerpige stukken en omwikkelden die met leer of touw. 

Hoewel de toevallige uitvinding van het eerste potlood door een paar eenvoudige herders vrijwel zeker is verzonnen, bevat het verhaal een kern van waarheid. Zo staat vast dat er rond 1560 een uitzonderlijk rijke grafietafzetting werd gevonden in Borrowdale. Aanvankelijk dacht men te zijn gestuit op een soort lood, waardoor het materiaal de naam potlood of zwart lood meekreeg – in het Latijn heette het lapis plumbarius. Aan het einde van de achttiende eeuw werd pas duidelijk dat de substantie geen afgeleide was van lood en werd de term ‘grafiet’ bedacht, afkomstig van het Griekse woord graphein, dat ‘schrijven’ betekent. 

De Engelsen realiseerden zich dat de grafietstaven perfect konden worden gebruikt als schrijf- en tekengerei, waardoor het materiaal snel aan populariteit won. In 1565 bracht de Zwitserse geleerde Conrad Gesner verslag uit van ‘een soort lood dat door sommige Engelsen antimonium werd genoemd’, en dat het werd gebruikt om mee te schrijven. Het zwarte lood verspreidde zich snel door heel Europa. Het was sterk, schoon en handzaam, en daardoor een ideaal middel om mee te schrijven op papier, zeker omdat fouten konden worden gecorrigeerd met een ‘gum’ van broodkruimels. Aan het begin van de zeventiende eeuw werd grafiet al veel verkocht in de straten van Londen en ontstond er een steeds grotere vraag op het continent. 

Timmerlieden en chemici 

Toch moest de vertaalslag van grondstof, in de vorm van grafiet, naar schrijf- of tekeninstrument nog worden gemaakt. Al in 1565 beschreef Gesner een voorwerp dat bestond uit een houten handvat waaraan een punt van grafiet was bevestigd, maar al snel begon men te zoeken naar een methode om het grafiet beter in het houten omhulsel te integreren. De oudst bekende modellen dateren uit de zeventiende eeuw en bestonden uit een vierkante houten plankje met een groef waarin een rechthoekige grafietstaaf was ingebed. Om te besparen op het dure Engelse materiaal werden de staven al snel tot dunne platen verwerkt, een techniek die werd ontwikkeld in verschillende delen van Europa door ambachtelijke timmerlieden die halverwege de 17de eeuw een beginnende industrie hadden gecreëerd. Zo startte de Neurenbergse potlodenmaker Friedrich Staedtler in 1662 een onderneming die de voorloper zou worden van het bekende gelijknamige merk dat nog steeds bestaat. 

Wat de potlodenindustrie pas echt deed exploderen, was de ontdekking van een alternatief voor het Engelse grafiet. Na een aantal eerdere pogingen in de loop van de zeventiende eeuw, vond de Franse chemicus Nicolas-Jacques Conté in 1795 een revolutionair proces uit. Hij vermengde grafietpoeder met klei en water, goot de natte pasta in een smalle rechthoekige mal, liet het drogen tot een smalle staaf en bakte die vervolgens op hoge temperatuur in een oven. Het resultaat was een materiaal dat nog bruikbaarder was dan het grafiet uit Borrowdale. Conté ontdekte ook dat hij, door te variëren met de kleiverhouding in het mengsel, de hardheid en porositeit van de potloden kon beïnvloeden. Zijn methode is later geperfectioneerd door de Oostenrijker Franz Hardtmuth en de Amerikaan William Munroe tot het potlood zoals we het vandaag de dag gebruiken. 

LEES VERDER

Deze 19e eeuwse dandy zorgde voor een stijlrevolutie

George ‘Beau’ Brummell werd begin 19de eeuw beroemd als de best geklede man van Engeland. Tegenwoordig staat hij bekend als de eerste dandy in de geschiedenis. 

De geboorte van de schrijfmachine

We zijn alweer bijna vergeten hoe ze eruitzagen, maar ooit veroorzaakte de schrijfmachine een heuse kantoorrevolutie.