Geschiedenis en Cultuur

Foto’s: de kostbare bezittingen van een voorname Viking

Meer dan duizend jaar lag de Schotse ‘Schat van Galloway’ begraven; veel van de zeldzame voorwerpen zijn mogelijk uit middeleeuwse kloosters geplunderd.

Door Heather Pringle
Foto's Van Robert Clark, National Geographic

23 maart 2016

Generaties lang verspreidden Noordse vertellers verhalen over enorme schatten die door vuurspuwende draken werden bewaakt, maar in werkelijkheid zijn verborgen schatten in de wereld van de Vikingen vrij zeldzaam. Vandaag onthulden onderzoekers de inhoud van de spectaculaire Vikingschat die anderhalf jaar geleden door een schatzoeker met een metaaldetector werd gevonden in de Schotse regio Galloway.

Tot de schat behoren zilveren armbanden met runeninscripties, Angelsaksische broches, gouden sieraden, stukjes decoratief bestikte zijde en zelfs zeldzame plantenresten – dat alles begraven in een fraai versierde metalen pot. “Het is een vreemde en prachtige selectie van voorwerpen”, zegt Olwyn Owen, onafhankelijk expert in de geschiedenis van de Vikingen, in Edinburgh. De Vikingen die de verborgen schat bezaten, zo voegt ze eraan toe, “vulden de pot tot aan de rand, wikkelden hem daarna in lagen van verschillende stoffen en begroeven hem in de grond”.

Uit middeleeuwse teksten blijkt dat de Vikingen rond 790 op de Britse Eilanden arriveerden, toen woeste bendes uit Scandinavië plotseling voor de kusten verschenen, kloosters plunderden en huishielden onder de plaatselijke bevolking. In de drie eeuwen daarna staken ambitieuze Viking-aanvoerders en hun volgelingen de Noordzee over om delen van Engeland, Ierland, Wales en Schotland te veroveren en te koloniseren, waarna zij en hun nakomelingen uiteindelijk werden verslagen of in de Angelsaksische bevolking opgingen. Archeologen denken dat de verborgen Schat van Galloway uit de vroege tiende eeuw stamt, waarbij ze zich baseren op de stijl van de zilveren armbanden en andere objecten in de schat. In die tijd hadden Vikingmanschappen in Ierland een zware nederlaag geleden.

In de plaatselijke folklore van Galloway is sprake van “een Vikingleger dat door een Schots leger werd verslagen”, op een plek in Galloway, vertelt Derek McLennan, de man met de metaaldetector die de verborgen schat ontdekte. Gefascineerd door dit volksverhaal en ander bewijs besloot McLennan systematisch op zoek te gaan naar sporen van de Vikingen. Terwijl hij op 1 september 2014 met een groepje medezoekers op pad was, vond McLennan een zilveren armring in Vikingstijl, een groot zilveren kruis en twee andere voorwerpen. Hij belde meteen de autoriteiten, die snel archeoloog Andrew Nicholson van de county Dumfries and Galloway naar de plek stuurden. Dit was een echte buitenkans. “Verborgen schatten worden nooit door archeologen opgegraven,” zegt Owen. De meeste zijn “bij toeval ontdekt, tijdens de aanleg van wegen in de negentiende eeuw, of gewoon uit de grond gehaald” door schatgravers.

De gecontroleerde archeologische opgraving bracht niet één maar twee verborgen schatten aan het licht. In de bovenste laag vond het team een gouden speld in de vorm van een vogel en 67 hompen zilver en zilveren armringen, waarvan er vele door edelsmeden in Ierland waren vervaardigd. Dit draagbare zilver diende in de wereld van de Vikingen als contant geld: de rijken konden stukjes van het zilver afsnijden om vee of andere goederen te kopen, loyale volgelingen te belonen of, in het geval van de huurlegers van de Vikingen, “de troepen te betalen”, legt Nicholson uit. Zo’n acht centimeter onder deze schat vonden Nicholson en zijn collega’s een grote metalen pot met deksel, die ondersteboven was begraven, wellicht om het grondwater buiten te houden. De pot bleek boordevol schatten te zitten, waarvan er vele waren verpakt in leren schedes en dure stoffen. “Niets was zomaar in de pot gegooid”, zegt Owen. De voorwerpen “werden zorgvuldig omwikkeld en zeer dicht op elkaar in de pot gestopt; dit zijn zulke bijzondere voorwerpen dat ze een enorme waarde vertegenwoordigden voor de Viking die ze bezat”, voegt ze eraan toe.

Slechte dag voor Angelsaksen

Een van de belangrijkste vondsten was de pot zelf. Het prachtig versierde vat was kunstig vervaardigd uit een legering van zilver en koper, vermoedelijk door edelsmeden uit het Karolingische rijk, dat zich in Frankrijk en Duitsland uitstrekte en tot 815 werd geregeerd door Karel de Grote.

Het “is werkelijk een zeer zeldzame vondst,” zegt Colleen Batey, archeologe en Viking-deskundige van de University of Glasgow. Slechts zes van dit soort Karolingische potten zijn ooit gevonden en veel wetenschappers denken dat ze werden gebruikt bij belangrijke katholieke ceremonies. Het is mogelijk dat een roversbende van Vikingen een rijk klooster heeft geplunderd en de pot van Galloway heeft meegenomen.

In de pot troffen de conservatoren een verbluffende collectie middeleeuwse voorwerpen aan. Tot de mooiste behoren negen zilveren broches, waarvan sommige fraai gedecoreerd. De meeste van deze sieraden, zegt Owen, werden gemaakt door zeer vaardige Angelsaksische edelsmeden, en de objecten moeten voor de eigenaren van enorme waarde zijn geweest. Dat Vikingen zo’n collectie schatten bezaten, wijst er volgens Owen op dat “een of ander Angelsaksisch klooster héél veel pech moet hebben gehad”.

De conservatoren vonden ook andere kostbare voorwerpen, van hompjes goud en kralen die in zilver waren gezet tot een zeer bewerkelijk versierde gouden hanger, die mogelijk een reliek van een heilige heeft bevat, en – vreemd genoeg – twee grote plantenzaden of noten. Botanici moeten de plantensoorten nog vaststellen, maar Owen vermoedt dat de zaden afkomstig zijn van een exotische plant die ver van het stamgebied van de Vikingen groeide.

Ook enkele van de stoffen waarin de voorwerpen waren gewikkeld, waren zeer zeldzaam. Textielexperts van het Anglo-Saxon Laboratory in York, Engeland, identificeerden stofsoorten als zijden samitweefsel, een uiterst kostbare stof die werd gemaakt in weverijen in Byzantium, Nood-Afrika of Zuid-Spanje. In het middeleeuwse Europa was deze kostbare, geïmporteerde stof alleen voor de allerrijksten en machtigen weggelegd: koningen en koninginnen, kerkvorsten en heiligen die in christelijke kerken werden bijgezet.

Hoe de Viking-eigenaar van de pot precies aan al deze schatten is gekomen en waarom hij of zij besloot ze in de grond te begraven, blijft een raadsel. Het onderzoek naar de Schat van Galloway is nog maar pas begonnen, zegt Owen, maar ze is ervan overtuigd dat de archeologische gegevens die dat onderzoek zal opleveren, belangrijk nieuw licht op de geschiedenis van de Vikingen in Schotland zullen werpen. “Deze verborgen schat zal ons enorm veel nieuwe inzichten geven in de verplaatsingen van de Vikingen door het landschap, de uitwisseling tussen de Vikingen en de bevolking, hun ambachten en talloze andere kwesties en onderwerpen”, zegt ze.