Geschiedenis en Cultuur

Nieuw rapport: ‘Vikingen waren niet vriendelijk en zachtaardig’

Nieuwe aanwijzingen duiden erop dat slaven essentieel waren voor de manier van leven van de Vikingen - en pleiten niet voor de pogingen om de brute reputatie van de rovers te verzachten.

Door Andrew Lawler
Foto's Van Tom Lovell, National Geographic Creative

28 december 2015

De eeuwenoude reputatie van Vikingen als bloeddorstige rovers is radicaal veranderd in de afgelopen tientallen jaren. Een vriendelijkere, zachtaardigere en hippere Viking is opgestaan. Maar ons beeld van de Noormannen verandert wellicht weer nu wetenschappers een aspect van de Vikingsamenleving onder de loep nemen dat lang onopgemerkt is gebleven: slavernij.

Archeologen gebruiken recente vondsten en analyses van eerdere ontdekkingen – van ijzeren halsbanden in Ierland, tot wat mogelijk plantagehuizen waren in Zweden – om de rol van slavernij te belichten in het ontstaan en in stand houden van de Viking levensstijl. “Dit was een slavernij-economie”, zegt Neil Price, een archeoloog aan de Zweedse universiteit van Uppsala die onlangs sprak op een conferentie voor archeologen die slavernij en kolonisatie onderzoeken. “Slavernij heeft de afgelopen 30 jaar bijna geen aandacht gekregen, maar nu hebben we de kans om ons archeologische kunde te gebruiken om dit te veranderen.”

De Scandinavische slavernij klinkt nog steeds door in de moderne Engelse taal. De uitdrukking “to be held in thrall”, betekent door iemand in de macht gehouden worden, en komt af van het oud Noorse woord voor slaaf: thrall. Slavernij in de regio gaat echter verder terug dan de Vikingen. Er is bewijs voor grote economische ongelijkheid zo vroeg als de eerste eeuw na Chr. 

In 2009 beschreef archeoloog Frands Herschend van Uppsala hoe in deze tijd mensen en dieren in brand werden gestoken. De menselijke resten waren achtergelaten in de ruïnes in plaats van verzameld voor een begrafenis. Oude kronieken vermelden allang dat mensen, net als kostbare bezittingen, het doelwit waren van de Viking rooftochten die begonnen in 793 na Chr. in het Schotse Lindisfarme klooster. De annalen van Ulster vermelden “een grote buit aan vrouwen” die werd meegenomen bij een rooftocht bij Dublin in 821 na Chr., en hetzelfde verslag betoogt dat er een jaar later 3.000 mensen gevangen werden genomen in een enkel aanval. Ibn Hawqal, een Arabische geograaf, beschreef een slavenhandel in 977 na Chr. die rijkte tot aan de Middellandse zee, van Spanje tot aan Egypte. Anderen beschreven hoe slaven uit het noorden van Europa vanuit Scandinavië door Rusland werden geleverd tot diep in het huidige Azië. 

Tekort aan vrouwen en arbeiders

Price vermoedt dat “slavernij een erg belangrijke motivatie was voor de rooftochten.” Een essentiële factor was een schrijnend tekort aan vrouwen. Sommige geleerden geloven dat de Vikingen een polygame samenleving hadden, wat het voor mannen buiten de elite lastig maakte om een bruid te vinden. Dat kan best de drijvende kracht zijn achter de rooftochten en de ambitieuze ontdekkingsreizen waar de Vikingen het meest om bekend staan.

Sommige genetische onderzoeken wijzen er bijvoorbeeld op dat de meerderheid van vrouwen in IJsland verwant zijn aan Schotse en Ierse voorouders die waarschijnlijk buit waren van de rooftochten. En met de groei van de Vikingvloot, nam ook hun behoefte toe aan wol om de zeilen te maken die nodig waren om de schepen te verplaatsen. En dat kan ook geleid hebben tot een grotere vraag naar slaven. “Er was een belangrijke verschuiving in de landbouw.”, zegt Price. De noodzaak voor de wolproductie leidde tot een plantage-achtige economie, een onderwerp wat nu bestudeerd wordt door onderzoekers.

Onderzoekers vonden in de jaren 1990 op een Zweedse locatie, genaamd Sanda, een grote hal omringd met kleine huizen. Sommige Zweedse archeologen geloven nu dat dit een plantage van Vikingen geweest kan zijn met slaven als arbeidskrachten. “Het is waarschijnlijk dat de textielproductie door slaven werd gedaan”, zegt Price. “We kunnen nooit zeker weten wie de stoffen maakte, maar de gevolgen zijn duidelijk.” 

Mensenoffers

Andere onderzoeken suggereren dat Vikingslaven soms geofferd werden als hun meester stierf, en dat ze tijdens hun leven slechter te eten kregen. Elise Naumann, een archeologe aan de universiteit van Oslo, ontdekte onlangs dat er onthoofde lichamen waren gevonden in een aantal Viking grafheuvels die helemaal niet verwant waren aan de andere overblijfselen. Het ontbreken van een familierelatie, gecombineerd met bewijzen van misbruik maken het waarschijnlijk dat zij slaven waren die geofferd werden bij de dood van hun meester, een gebruik dat beschreven wordt in Viking sagen en Arabische kronieken.

De botten wijzen ook op een dieet wat voornamelijk uit vis bestond, terwijl hun meesters zich veel meer tegoed deden aan vlees en melkproducten. De ruwe behandeling die slaven ondergingen is ruimschoots gedocumenteerd in zowel archeologische als historische geschriften. Op het Isle of Man in de Ierse zee liggen in een graf van een rijke mannelijk Viking de resten van een jonge vrouw, die gedood is door een harde klap op haar hoofd, vermengd met de gecremeerde resten van dieren. En er zijn meer van dat soort voorbeelden te vinden door heel noordelijk Europa.

Ahmad Ibn Fadlan, een Arabische advocaat en diplomaat uit Bagdad die mannen uit Scandinavië tegenkwam op zijn reizen, schreef dat de Vikingen hun vrouwelijke bezittingen behandelden als seksslaven. “Als een slaaf stierf lieten ze hem daar liggen als eten voor de honden en de vogels.”

Toch zet een recente ontdekking vraagtekens bij de status van slaven. In de afgelopen jaren hebben onderzoekers bijna 80 Vikingskeletten geïdentificeerd die diepe groeven hadden over hun voortanden. Sommige speculeren of dit een teken was van een strijdersklasse aangezien alle skeletten mannen waren. Anna Kjellstrom aan de universiteit van Stockholm merkt op dat de resten van twee mannen in centraal Zweden die begraven zijn als slaven ook deze groeven op hun tanden hadden. “En dat is niet hetzelfde als zeggen dat aangepaste tanden een eigenschap is die alleen bij slaven voorkomt”, voegt Kjellstrom toe. Maar het dwingt onderzoekers wel opnieuw na te denken over het idee dat dit alleen bedoeld was voor strijders, en over de plek van slaven in de Viking maatschappij.

Hoe dan ook, nu onderzoekers zich concentreren op de Noorse noodzaak voor menselijke bezittingen begint het vriendelijkere en zachtere aura om de Vikingen van tegenwoordig wellicht af te nemen.