Waarom zomertijd bestaat - en niet heel geliefd is

Het verzetten van de klok begon als een manier om optimaal gebruik te maken van het beperkte aantal uren dat het licht was. Maar de voordelen ervan zijn twijfelachtig.

Gepubliceerd 22 mrt. 2021 12:22 CET
Zomertijd 101
Wereldwijd zijn er zo'n 70 landen die een zomertijd kennen. Ontdek wie het concept als eerste bedacht, welk land de klok als eerste verzette en hoe sommige landen overwegen zomer- en wintertijd af te schaffen.

In het voorjaar verandert er van alles: het wordt warmer, de dagen worden langer en bloemen beginnen op te komen. Maar voor veel mensen betekent de komst van het voorjaar ook het begin van de zomertijd.

In Nederland gaat de zomertijd in op de laatste zondag van maart en eindigt op de laatste zondag van oktober. 

De bedoeling van de zomertijd is om op het noordelijk halfrond maximaal gebruik te kunnen maken van het daglicht, omdat de dagen in het voorjaar lengen en in het najaar weer korter worden. Het idee erachter is dat door de klok voor- en achteruit te zetten, het nog een uur langer licht blijft na het eind van de werkdag. Maar de voordelen van het verzetten van de klok zijn omstreden en de verandering kan aanzienlijke gevolgen hebben voor de gezondheid.

Waarom verandert de tijd dat het overdag licht is?

De seizoensgebonden variatie in de lengte van de dagen wordt veroorzaakt door de schuine stand van de aardas. Dat betekent dat de dagen en nachten op de evenaar gedurende het hele jaar ieder zo'n twaalf uur duren, maar dat dit niet het geval is naarmate je verder naar het noorden of zuiden gaat.

De zomer is de tijd waarin het noordelijk halfrond letterlijk in het zonnetje wordt gezet. Onze kant van de aarde staat dan op de zon gericht, waardoor de dagen langer en warmer zijn. Op het zuidelijk halfrond zijn de dagen dan juist kort en is het winter, omdat dit deel van de aardbol dan juist verder van de zon af staat. Zes maanden later zijn de rollen omgedraaid en is het noorden in de greep van de winter terwijl het zuiden in het licht baadt.

Toen kolen nog de belangrijkste brandstof waren, werd de zomertijd ingesteld als een manier om optimaal gebruik te maken van het beperkte daglicht. Dat is ook de reden dat de vraag of er zomertijd is in een bepaalde regio deels afhankelijk is van de ligging ten opzichte van de evenaar. In landen die verder van de evenaar liggen is de variatie in het aantal uren zonlicht in de winter of de zomer groter, evenals de waarschijnlijkheid dat ze zomer- en wintertijd kennen.

Wanneer werd de zomertijd voor het eerst ingesteld?

Er wordt vaak gezegd dat we de zomertijd te danken hebben aan Benjamin Franklin vanwege een mogelijk satirische ingezonden brief die hij schreef naar de Journal de Paris in 1784. Daarin schreef hij dat hij verbaasd was over het feit dat de zon al om zes uur 's ochtends zag opkomen, terwijl de meeste Parijzenaars dan nog op één oor lagen. 

Als ze bij zonsopgang zouden opstaan, dan zou de stad een ‘enorm bedrag’ kunnen uitsparen aan de kaarsen die werden gebrand in de donkere avonduren, schreef Franklin. Hoewel hij wel andere grappige oplossingen voor het probleem voorstelde, zoals het afschieten van kanonnen om mensen uit hun slaap te halen, belastingen voor gesloten luiken of beperkingen op de verkoop van kaarsen, had hij het niet over het verzetten van de klok.

Anderen noemen George Hudson als de bedenker van het idee. Deze Nieuw-Zeelandse entomoloog stelde in 1895 voor om de klok twee uur te verzetten zodat er meer mogelijkheden waren om na het werk op insectenjacht te gaan. Niet lang daarna opperde een Britse activist genaamd William Willett hetzelfde idee, zodat er geen daglicht zou worden verspild. Hij zorgde ervoor dat het concept aan het begin van de twintigste eeuw in het Engelse parlement werd besproken.

Maar pas toen grondstoffen schaars werden tijdens de Eerste Wereldoorlog besloot Duitsland om het plan ook daadwerkelijk in te voeren. In 1916 werd de zomertijd daar voor het eerst ingevoerd om maximaal gebruik te maken van het beschikbare daglicht. Niet lang daarna volgden de Verenigde Staten dat voorbeeld, toen de klok daar in 1918 voor het eerst werd verzet.

Waar geldt de zomertijd?

Niet overal wordt er enthousiast meegedaan aan het verzetten van de wijzers. In de Verenigde Staten kiezen Hawaï, het grootste deel van de staat Arizona (uitgezonderd Navajo Nation), de territoria Guam, Puerto Rico, Amerikaans-Samoa, de Amerikaanse Maagdeneilanden en Noordelijke Marianen ervoor om niet aan de zomertijd mee te doen.

En ook in de rest van de wereld zijn er verschillen in het al dan niet verzetten van de klok. Grote delen van Noord-Amerika, Europa, Nieuw-Zeeland en enkele regio's in het Midden-Oosten doen eraan mee, hoewel ze allemaal verschillende momenten hanteren waarop de zomertijd ingaat. Maar in het grootste deel van Afrika en Azië verandert er niks aan de klok. In Zuid-Amerika en Australië zijn de meningen verdeeld.

Mogelijk verandert er binnenkort iets in Europa. De Europese Unie stemde in 2019 voor het afschaffen van de verplichte zomertijd van maart tot oktober. Maar dat plan lijkt voorlopig van de baan: de lidstaten moesten in 2021 een keuze hebben gemaakt om de zomertijd of de wintertijd te handhaven maar de gesprekken daarover zijn uitgesteld doordat de unie al genoeg voor zijn kiezen heeft gekregen met de brexit en de coronapandemie.

Heeft zomertijd voordelen?

Veel mensen vinden het verzetten van de klok vooral gedoe, dat leidt tot gemiste bijeenkomsten en slaapgebrek. Maar mogelijk zijn de effecten ernstiger. In enkele onderzoeken werd een verband gevonden tussen een toename van het aantal hartaanvallen en het vooruitzetten van de klok, terwijl dat aantal licht afnam bij het terugzetten van de wijzers. Uit andere studies zou blijken dat de tijdswijziging verband houdt met een toename van het aantal dodelijke verkeersongevallen hoewel het effect klein is vergeleken met het totale aantal ongelukken per jaar. Ook zijn er zorgen over de mogelijke gevolgen die het onvermijdelijke slaaptekort heeft voor het immuunsysteem.

Bovendien wordt in veel onderzoeken betwijfeld of de zomertijd ooit energiebesparing heeft opgeleverd. Uit een onderzoek van het Amerikaanse ministerie voor Energie uit 2008 bleek dat het verlengen van de zomertijdperiode met vier werken een besparing opleverde van circa 0,5 procent  van het totale stroomverbruik per dag. Maar andere wetenschappers concluderen dat het weinig uitmaakt. Door het feit dat het langer licht is wordt 's avonds inderdaad vaak minder elektriciteit gebruikt, maar stijgt het gebruik van airco's of wordt er juist meer stroom gebruikt voor verlichting in de ochtend, wanneer het nog donker is.

Die effecten zijn mogelijk per locatie verschillend. Zo luidde de conclusie van een onderzoek in Indiana dat de zomertijd daar zorgde voor een toename van de vraag naar stroom en meer vervuiling, terwijl uit een ander onderzoek bleek dat het energieverbruik er enigszins door afnam in Noorwegen en Zweden.

Tegenwoordig wordt als voordeel van zomertijd vaak genoemd dat deze gunstig is voor activiteiten 's avonds. Mensen zijn meer geneigd om naar buiten te gaan wanneer het nog licht is na werktijd, om te gaan sporten, wandelen of met hun kinderen naar de speeltuin te gaan, in plaats van op de bank te blijven zitten. Veel outdoorbranches, zoals die van de golfsport en barbecue-fabrikanten zijn voorstander van de zomertijd, omdat die naar hun zeggen goed is voor hun omzet. Ook de brandstofproducenten zijn fan, omdat mensen vaker in de auto stappen als het nog licht is na werk- of schooltijd.

Maar er zijn ook allerlei plekken waar het verzetten van de wijzers op weerstand stuit. Het Europese voorstel om de jaarlijkse tijdsverandering af te schaffen kwam voort uit een onderzoek waarin zo'n tachtig procent van de ongeveer 4,6 miljoen respondenten aangaf van de zomertijd af te willen. En ook in enkele Amerikaanse staten gaan stemmen op om het anders te gaan doen. Maar voorlopig geldt voor mensen in een regio waar de klok wel twee keer per jaar wordt verzet: kijk uit voor de gevolgen.

Bronnen:
Amerikaanse ministerie van Energie: DST Facts
Essay on Daylight Saving van Benjamin Franklin
New York Times: E.U. Votes to End Mandatory Switch to Daylight Saving Time
Review of Economics and Statistics: Does Daylight Saving Time Save Energy?
Energy Policy: The impact of daylight saving time on electricity consumption
Journal of Environmental Economics and Management: Daylight time and energy
Web Exhibits: Daylight Saving Time

Noot van de redactie: dit artikel is aangepast aan de nieuwste ontwikkelingen rond het besluit van de EU tot afschaffing van de verplichte zomertijd.

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

  • Gebruiksvoorwaarden
  • Privacyverklaring
  • Cookiebeleid
Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2017 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.