Op het schiereiland Reykjanes, in het zuidwesten van IJsland, kwam achthonderd jaar lang geen druppel lava aan de oppervlakte. Dat veranderde in 2021: na een aanloopperiode van vijftien maanden waarin steeds hevigere aardbevingen plaatsvonden, stroomde er op 19 maart gesmolten gesteente uit scheuren in de aardkorst.

Maar in plaats van in één grote lavastroom, kwam het magma naar buiten in vreemde, ogenschijnlijk ritmische golven. Nadat de eerste uitbarsting op 18 september 2021 tot een einde kwam, volgde 319 dagen later een tweede uitbarsting. Deze stopte op 21 augustus 2022, waarna 323 dagen later een derde uitbarsting plaatsvond. Wetenschappers staan nu voor de vraag: waarom komt het magma in deze vreemde, ritmische stoten aan de oppervlakte, in plaats van in één grote uitbarsting?

De uitbarsting van de Fagradalsfjall

De vulkanische onderbuik van Reykjanes is een rommeltje. Het schiereiland ligt op de Midden-Atlantische Rug, een breuk in de aardkorst die continu opent en gloeiend heet gesmolten gesteente naar de oppervlakte brengt. Het gebied wordt regelmatig getroffen door bevingen, maar de toenemende frequentie en hevigheid leidden in 2021 tot voorspellingen van een nieuwe uitbarsting.

Toen die voorspelde eruptie begon, in de buurt van de vulkanische berg Fagradalsfjall, waren de meeste mensen opgelucht. Het dichtstbijzijnde dorp lag op kilometers afstand en de uitbarsting produceerde lavastromen die door de omliggende valleien zouden worden opgevangen.

De vuren van Reykjanes

Het gebied werd tussen 1210 en 1240 voor het laatst getroffen door een uitbarsting, toen lava via meerdere scheuren aan de oppervlakte kwam. Deze reeks uitbarstingen staat bekend als de vuren van Reykjanes. Vulkanologen vroegen zich af of de recente activiteit het begin was van een nieuwe opleving van de vuren van Reykjanes. Drie uitbarstingen later lijkt dat inderdaad zo te zijn.

De frequentie en het schijnbare patroon van de uitbarstingen opvallend. ‘Zoiets hebben we lange tijd niet meegemaakt,’ zegt Edward Marshall, geochemicus aan de Universiteit van IJsland. Toch denkt hij niet dat de IJslandse vulkaan een strak schema volgt. ‘Die pauze van 320 dagen kan volgens mij alleen toeval zijn. Als dat nog een keer gebeurt, zou het me flink verbazen.’

Toch blijven de uitbarstingen vreemd. Niet alleen omdat ze zo frequent voorkomen, maar omdat er überhaupt tussenpozen plaatsvinden tussen de erupties. Waarom zou de vulkaan niet gewoon in één grote uitbarsting al het magma uitspuwen?

Doolhof van gangenstelsels

Om dat beter te begrijpen, onderzochten Marshall en zijn collega’s de chemische samenstelling van het lava op Reykjanes. Hoewel de locatie bij elke uitbarsting een stukje noordoostelijker lag, vermoeden de onderzoekers dat steeds uit dezelfde voorraad magma werd getapt.

Wel wist het gesmolten gesteente steeds via een andere weg naar de oppervlakte te komen. Het magma wist op verschillende manieren te ontsnappen, via een soort doolhof van ondergrondse gangenstelsels. De erupties van 2022 en 2023 werden bijvoorbeeld elk gevoed door een individuele holte. Bij het schouwspel van 2021 lijkt het erop dat twee verschillende holten met magma tijdens de uitbarsting samensmolten.

Dit betekent mogelijk dat de magmakamer onder de vulkaan niet bestaat uit een enkel reservoir, maar uit een massa van gesmolten gesteente die continu van vorm verandert – en waar meerdere holten vol magma kunnen samensmelten en leiden tot spontane uitbarstingen die zelfs door experts lastig te verklaren zijn. ‘Ik heb nog veel vragen,’ zegt Marshall. ‘Waarom deze vulkaan na achthonderd jaar rust nu weer uitbarst, is me nog niet duidelijk.’