Met het zonnige lenteweer en strakblauwe luchten van dit moment vallen vliegtuigstrepen extra op. Wie online zoekt naar chemtrails, kan zich al snel verliezen in een kluwen aan theorieën. Sinds de jaren negentig circuleren verhalen dat die witte strepen geen onschuldige waterdamp zijn, maar chemicaliën die doelbewust over de bevolking worden verspreid. De verklaringen veranderden door de jaren heen, wat het debat nog diffuser maakt. Wat is feit en wat is fictie?

Chemtrail of contrail?

In de kern draait het debat om contrails: condensstrepen die vliegtuigen op grote hoogte achterlaten. Die bestaan voornamelijk uit waterdamp, vermengd met kleine hoeveelheden stikstofoxiden, zwavelverbindingen, roet en metaaldeeltjes uit verbrandingsprocessen.

Volgens aanhangers van de chemtrailtheorie zijn sommige van die strepen ‘anders’. Zij ontkennen niet dat er óók normale vliegtuigstrepen bestaan, maar de ‘afwijkende’ strepen noemen zij chemtrails. Deze zouden langer blijven hangen, uitwaaieren tot cirrusachtige wolken en zware metalen zoals barium en aluminium bevatten.

Hoe ontstond de chemtrailtheorie?

De voedingsbodem voor chemtrails ontstond in de jaren negentig. Dat had onder meer te maken met een onderzoeksdocument uit 1996 van de Amerikaanse Air Force, genaamd Weather as a Force Multiplier: Owning the Weather 2025. Dat betrof een toekomstverkenning, geen operationeel plan, maar werd online vaak gepresenteerd als bewijs van geheime weerexperimenten.

In de jaren die volgen worden er vragen aan het Europees Parlement gesteld. Onder meer door oud SP-politicus Erik Meijer. Ook hij claimt in 2007 dat chemtrails afwijken van reguliere contrails, en dat vliegtuigen zware metalen verspreiden. Het antwoord van het Europees Parlement was helder: er is geen bewijs dat dergelijke praktijken plaatsvinden.

Waarom blijven sommige vliegtuigstrepen langer hangen?

De wetenschap laat geen ruimte voor twijfel: chemtrails bestaan niet. Een contrail bestaat vooral uit waterdamp. ‘Bij uitstoot in een koud en vochtig gebied ontstaan er strepen. Die kunnen dan lang blijven hangen,’ vertelt wolkenexpert Herman Russchenberg van de TU Delft.

‘In droge luchtlagen verdwijnen ze juist heel snel,’ vervolgt hij. Het verschijnsel is vergelijkbaar met de uitstoot van uitlaatgassen op een koude winterdag: die zie je duidelijker dan op een warme zomerdag.

Leestip: Steeds meer jonge mensen krijgen darmkanker. Hoe komt dat?

Er zijn bovendien geen datasets die aantonen dat vliegtuigstrepen tegenwoordig structureel langer blijven hangen dan vroeger. ‘Mensen gaan vaak uit van anekdotisch bewijs,’ aldus Russchenberg. ‘Dan zeggen ze: ‘Toen ik jong was…’ Maar harde cijfers zijn er niet.’

Wat zouden chemtrails moeten doen?

Dan is er nog de vraag welk effect die chemtrails zouden hebben. Wat is het doel van het verspreiden van zware metalen in de lucht? Aanhangers van de theorie noemen meerdere vermeende redenen, zoals gedragsbeïnvloeding, bijensterfte, klimaatverandering, extreme weersomstandigheden veroorzaken en het bewust veroorzaken van gezondheidsproblemen.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Dat vrijwel elk maatschappelijk probleem eraan wordt gekoppeld, maakt het lastig de theorie te ontkrachten. ‘Alles wordt op één hoop gegooid,’ zegt Russchenberg. ‘Maar bewijs dat chemtrails bestaan of zulke effecten veroorzaken is er niet.’

Waar ligt dan wél een reële discussie?

Wat het debat verder bemoeilijkt, is dat veel problemen die de chemtrailgemeenschap signaleert wél echt zijn. Het klimaat verandert, het weer wordt extremer en bijenpopulaties staan onder druk.

‘In het contact met mensen van de chemtrailgemeenschap heb ik één ding geleerd, en dat is dat een realistische en gedeelde zorg schuilt onder hun opvattingen,’ vertelt Russchenberg. Dat Russchenberg meermaals met hen in contact is geweest, komt omdat hij naast wolkendeskundige ook expert is op het gebied van climate engineering: technieken om de opwarming van de aarde mogelijk af te remmen.

Leestip: Waarom Paraguay al sinds 1886 wordt gezien als utopia door emigrerende westerlingen

De technieken waarmee hij zich bezighoudt worden online niet alleen door elkaar gebruikt, maar ook in één adem met chemtrails genoemd. Dat zorgt voor verharding, verdraaiing en polarisatie van het debat, terwijl er wél serieuze vragen bestaan over zulke technologieën.

Wat is solar radiation modification?

Een van de onderzochte technieken is solar radiation modification: het terugkaatsen van zonlicht om de aarde tijdelijk af te koelen. Dat kan bijvoorbeeld door wolken witter te maken (marine cloud brightening), zodat ze meer zonlicht reflecteren.

‘In het contact met mensen van de chemtrailgemeenschap heb ik één ding geleerd, en dat is dat een realistische en gedeelde zorg schuilt onder hun opvattingen.’ – Wolkenexpert Herman Russchenberg, TU Delft.

Het doel is niet om het klimaat structureel te veranderen, maar om tijd te winnen als opwarming extreme vormen aanneemt. ‘We moeten ons voorbereiden op een toekomst die te warm is. Niemand wíl deze technieken gebruiken, maar het is beter om ze onderzocht te hebben, zodat je tegen die tijd een weloverwogen besluit kunt nemen. Iedereen met wie ik werk, doet dit uit een bezorgdheid voor de aarde.’

Geen enkele van de weermanipulatietechnieken is momenteel operationeel, op cloud seeding na. Daarbij kunnen reeds bestaande wolken worden gevoed met chemicaliën, zodat je kunt bepalen waar het zal regenen. ‘Maar verder is alles vooralsnog theorie,’ aldus Russchenberg.

Wetgeving loopt achter

Voor veel klimaatmanipulatietechnieken bestaat nog geen mondiale regelgeving. Dat baart onderzoekers zorgen. Zo is er geen mondiale regelgeving voor cloud seeding, maar wordt de techniek al wel toegepast door landen als China. ‘Er is natuurlijk wel lokale milieuwetgeving die het gebruik van deze technieken kan verhinderen, maar specifieke wetgeving voor cloud seeding is er nog niet,’ aldus Russchenberg.

Leestip: Waarom geloven sommige mensen in complottheorieën?

Hetzelfde geldt voor alle andere vormen van climate engineering. ‘De technologieontwikkeling gaat door en als je niet oppast raak je als overheid de regie kwijt. Overheden zouden wat mij betreft veel meer moeten investeren in kennisontwikkeling en regelgeving,’ vertelt Russchenberg. Doe je dat niet, bestaat het risico dat de technieken in de verkeerde handen vallen.

Waarom complotten in trek blijven

Zeker als de technieken mondiaal toegepast zullen worden, kan dat verregaande gevolgen hebben. Naast het gewenste effect – één graad afkoeling – kunnen er neveneffecten optreden. ‘Weerpatronen kunnen veranderen. Op de ene plek pakt dat gunstig uit, maar ergens anders juist ongunstig,’ legt Russchenberg uit.

‘De technologieontwikkeling gaat door en als je niet oppast raak je als overheid de regie kwijt. Overheden zouden wat mij betreft veel meer moeten investeren in kennisontwikkeling en regelgeving.’ – Herman Russchenberg.

Hoe groot en ingrijpend die veranderingen zouden zijn, is nog helemaal niet duidelijk. Maar dat het volledig verkeerd kan uitpakken als de technieken niet verantwoordelijk worden ingezet, is duidelijk. Dat is een realistisch gevaar, in tegenstelling tot chemtrails.

‘Zo’n complot maakt ingewikkelde zaken behapbaar en bedrieglijk simpel,’ aldus Russchenberg. Maar hij benadrukt dat de zorg die eronder ligt wél realistisch is. ‘Alleen de manier waarop we daarmee omgaan, die is anders.’

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!