Nu e-readers steeds populairder worden, roept de geur van een oud boek bij veel mensen direct een gevoel van nostalgie op. Maar waar komt die karakteristieke geur vandaan? Verrassend genoeg is juist dat aroma het bewijs dat een boek langzaam uit elkaar valt, en wetenschappers kunnen er zelfs de conditie van een eeuwenoud boek aan aflezen.
Waarom oude boeken zo’n herkenbare geur hebben
Wat is toch die opmerkelijke, maar karakteristieke geur zodra je een oude bibliotheek of winkel vol antieke boeken binnenloopt? Een mengsel van zure tonen, grasachtige geuren, vanille en lichte muffigheid, zo blijkt uit een Britse studie die werd gepubliceerd in Analytical Chemistry.
Ironisch genoeg is juist de geur waar boekenliefhebbers zo van genieten het bewijs dat een boek langzaam uit elkaar valt. De kenmerkende geur van oude boeken ontstaat namelijk doordat de papiervezels, lijm, leer en andere materialen langzaam afbreken. Tijdens dit verouderingsproces worden honderden vluchtige organische stoffen uitgestoten, zogenoemde VOC’s.
Waarom geen twee oude boeken hetzelfde ruiken
De precieze samenstelling van de geur van een boek is afhankelijk van het papier en voor elk boek uniek, maar veelvoorkomende verbindingen zijn vanilline (ruikt naar vanille), furfural (vers brood, amandel of karamel) en hexanal (vers gemaaid gras). Stoffen die ontstaan wanneer vetten en oliën in het papier en de boekband oxideren, dragen juist bij aan de muffe ondertoon van oude boeken.
Hoewel geur vaak als iets heel persoonlijks wordt gezien, blijken we in het geval van boeken vaak dezelfde woorden te gebruiken om een geur te omschrijven. Dat bleek ook uit een experiment uit 2017. Daarvoor maakten onderzoekers een geurmonster uit de vezels van de Franse roman Les Chardons du Baragan (1928) en lieten daar 79 bezoekers van het Birmingham Museum and Art Gallery (VK) aan snuffelen. Zij mochten vervolgens vrij omschrijven wat ze precies roken.
Opvallend genoeg kwamen steeds dezelfde omschrijvingen terug. Woorden als chocolade, cacao, koffie, hout en verbrand werden veel vaker genoemd dan men op basis van toeval verwachtte. Dat suggereert dat mensen de geur van oude boeken minder verschillend ervaren dan vaak wordt gedacht.
Waarom oude boeken óók naar chocola, koffie en zelfs mottenballen kunnen ruiken
Op basis van dit experiment ontwikkelden de onderzoekers het zogenoemde ‘Historic Book Odour Wheel’, een cirkelvormig diagram waarin de relaties tussen verschillende geurgroepen worden aangeduid.
Het geurwiel koppelt de geuromschrijvingen aan de chemische stoffen die verantwoordelijk zijn voor het aroma van oude boeken. Hiervoor werden ook eerdere chemische analyses en geuronderzoek uit historische bibliotheken gebruikt.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg National Geographic toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Zo’n geurwiel is vergelijkbaar met een smaakwiel voor bijvoorbeeld koffie of wijn, behalve dat in het geurwiel voor boeken naast geuren als chocola, wierook en citrus ook poep, vis, verrotte sokken en mottenballen zijn opgenomen.
Wat de geur over een oud boek verraadt
Onderzoekers lieten ook zien dat het geurprofiel van een boek sterk samenhangt met eigenschappen als de zuurgraad, het ligninegehalte (de stof die planten stevigheid geeft en achterblijft in papier dat van houtpulp wordt gemaakt) en de mate waarin cellulose is afgebroken.
Dat betekent dat onderzoekers uit de geur kunnen afleiden hoe het met een boek gesteld is. Zo is azijnzuur een belangrijke indicator van papierafbraak: hoe zuurder en instabieler het papier, hoe meer van deze geur vrijkomt.
Uit de analyses bleek bovendien dat papier met veel lignine sneller afbreekt en dat met hars gelijmd papier doorgaans sneller vergeelt en broos wordt.
Hoe de geur van oude boeken conservatoren straks kan helpen
De geur van een boek voegt wat toe aan de leeservaring, maar zou in de toekomst ook een diagnostisch hulpmiddel voor conservatoren kunnen worden. Nu wordt de conditie van historisch papier vaak beoordeeld met analyses waarvoor een klein monster nodig is, iets wat bij zeldzame boeken niet altijd wenselijk is.
Onderzoekers werken daarom aan technieken die alleen de vluchtige stoffen in de lucht rond een boek meten. Als die verder worden ontwikkeld, kunnen kwetsbare boeken mogelijk worden beoordeeld zonder deze te beschadigen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Stéphanie is freelance (reis)journalist en fotograaf. Ze schrijft voor National Geographic het liefst over onderwerpen waar ze ook in het dagelijks leven niet over uitgepraat raakt. Met ruim vijftig landen op de teller is reizen een van haar grote hobby's, maar eerlijk is eerlijk: in haar volkstuintje is ze minstens zo gelukkig als ver weg.
