Een aanval van leeuwen op stekelvarkens heeft onverwachte gevolgen voor de mens

Wanneer leeuwen het opnemen tegen stekelvarkens, kunnen de grote katten daarbij zwaargewond raken of zelfs gedood worden, zo blijkt uit een eerste onderzoek naar conflicten tussen beide soorten. Voor mensen kunnen de gevolgen bovendien verrassend zijn.dinsdag 9 juli 2019

In 1965 werd de ‘menseneter van Darajani’ beroemd na het verschijnen van een artikel in het tijdschrift Outdoor Life waarin een aanval van deze leeuw op een jager in Kenia werd beschreven. De leeuw was niet het enige gevaar, want door een steeds erger wordende droogte waren de grote katachtigen wanhopig op zoek naar prooidieren en werden dat jaar meerdere mensen in het zuiden van Kenia aangevallen. Maar met de leeuw van Darajani was iets vreemds aan de hand. Nadat de leeuw was gedood, ontdekte men dat een stekel van een stekelvarken uit de neus van de kat stak.

In een recente studie onder leiding van Julian Kerbis Peterhans, onderzoeker aan de Roosevelt University in Chicago, onderzochten de wetenschappers het kadaver van deze leeuw opnieuw en ontdekten dat de stekel meer dan vijftien centimeter in de snuit van het dier was doorgedrongen en bijna zijn hersenen had geraakt. “De stekel is vrijwel zeker de oorzaak van het ‘menseneter’-gedrag van deze leeuw,” zegt Kerbis Peterhans. Met de stekel in zijn snuit had het dier problemen om te jagen, raakte uitgehongerd en richtte zich wanhopig op mensen, denkt hij.

Het is slechts een van de bevindingen uit het artikel van Kerbis Peterhans en zijn collega’s, het eerste grootschalige onderzoek naar conflicten tussen leeuwen en stekelvarkens, dat afgelopen mei in het Journal of East African Natural History werd gepubliceerd. Uit de studie komt naar voren dat leeuwen de stekelige knaagdieren doorgaans uit de weg gaan, tenzij er een tekort aan prooidieren heerst en leeuwen er toch op jagen. Bij dit soort conflicten kunnen leeuwen zwaargewond raken, wat er ook toe kan leiden dat de roofdieren op zoek gaan naar mensen, vee en paarden.

Het ziet ernaar uit dat leeuwen dit gedrag vaker in tijden van droogte vertonen, zoals in 1965, toen er uitzonderlijk weinig neerslag in Kenia viel. Het team onderzocht een andere leeuw die dat jaar werd doodgeschoten omdat hij tenminste één persoon had gedood. Ook bij deze leeuw vonden ze een stekelvarkenstekel, die meerdere tanden van de leeuw had afgebroken en nog steeds uit zijn bek stak.

“Stekelvarkens zijn niet bepaald de favoriete prooidieren van leeuwen,” zegt Kerbis Peterhans. Ook mensen zijn dat niet, zegt hij, hoewel het logisch is dat een gewonde leeuw het toch probeert. “Mensen zijn namelijk traag.”

De conclusies van het onderzoek zijn belangrijk voor het behoud van leeuwen, zegt Kerbis Peterhans. Zo is het voor mobiele dierenartsen van belang dat leeuwen die door stekelvarkenstekels gewond zijn geraakt, ter plekke worden behandeld. Het onderzoek laat ook zien dat stekelvarkens leeuwen kunnen doden, iets wat vaker zou kunnen gebeuren in gebieden waar droogteperioden steeds frequenter of zwaarder worden.

Opgejaagd en gedood

Bijna zeventig jaar na de aanval van de ‘menseneter van Darajani’ begon een berucht leeuwenpaar aan een dodelijke tocht door de regio Tsavo, enkele tientallen kilometers van Darajani. In korte tijd zouden de twee roofdieren naar schatting meer dan honderd mensen hebben verorberd. De grote katten werden vereeuwigd in het beroemde boek en de recentere verfilming The Ghost and the Darkness. Ook bij deze beide leeuwen zaten fragmenten van stekelvarkenstekels tussen hun tanden, zegt Kerbis Peterhans. Het jaar waarin dit gebeurde, 1898, was eveneens een jaar van zware droogte. Hoewel het er niet naar uitziet dat deze leeuwen door hun verwondingen als gevolg van de stekels tot hun mensenjacht werden gedreven, blijkt uit het geval dat de grote katten wanhopiger waren dan gewoonlijk.

In de studie worden talloze ontmoetingen tussen leeuwen en stekelvarkens beschreven, waaronder veertig gevallen waarin leeuwen ernstige verwondingen door stekels opliepen en tien gevallen waarin ze zelfs werden gedood. Dat laatste kan gebeuren wanneer een stekel tot in de hartstreek of een slagader doordringt, zegt Kerbis Peterhans.

Ook is gebleken dat leeuwen vaker op stekelvarkens jagen in perioden van droogte en in woestijnachtige gebieden waar grote prooidieren schaars zijn. In gebieden met weinig neerslag maken stekelvarkens gemiddeld 28 procent van het menu van grote katachtigen uit, vergeleken met minder dan 4 procent in vochtiger streken, zo bleek uit de studie.

Jong, dom en mannelijk

Ook bleek dat jonge mannetjes het vaker op stekelvarkens hebben gemunt dan andere leeuwen. Solitaire jonge mannetjes vormden ook de groep die het vaakst door de stekelige knaagdieren werden verwond, omdat de stekels niet door andere leeuwen in de troep verwijderd konden worden. (Leeuwen in troepen verzorgen elkaar en trekken daarbij ook stekels uit elkaars vacht.)

De jonge mannetjes waren vaak door hun ouders uit de troep verstoten en moesten zich nog bekwamen in de jacht. “Het is moeilijk voor jonge dieren om zich staande te houden en niet langer te kunnen rekenen op voedsel van de ouders,” zegt Laurence Frank, leeuwenexpert van het Museum of Vertebrate Zoology van de University of California in Berkeley. Volgens hem zouden ontmoetingen tussen beide diersoorten nog grondiger onderzocht moeten worden, “omdat ze vooral onder jonge mannetjesleeuwen een veel voorkomende oorzaak van verwonding en zelfs dood vormen.”

James Stevenson-Hamilton (1867-1957), die werkte als hoofdopziener van het Zuid-Afrikaanse Wildreservaat Sabie (dat onder zijn leiding werd uitgebreid en herdoopt tot Nationaal Park Kruger), observeerde hetzelfde aan het begin van de vorige eeuw. Het viel hem op dat oudere mannetjes zelden door stekelvarkenstekels werden verwond, maar dat “daarentegen een stevig percentage van de jongere en middelbare leeuwen erdoor gewond raakt en dientengevolge praktisch uitgeschakeld blijkt te worden,” schreef hij. “Het lijkt echter uitzonderlijk te zijn dat vrouwtjes een zulke onvoorzichtigheid begaan.”

Weerbare stekelvarkens

De stekelvarkens die in Afrika leven, die soms met de naam ‘kuifstekelvarkens’ worden aangeduid, hebben stekels zonder weerhaakjes die ruim dertig centimeter lang kunnen zijn. Naast de overduidelijk passieve verdediging tegen aanvallers die de stekels bieden, kunnen ze ook als ‘actieve verdediging’ worden ingezet, waarbij een achtervolgd stekelvarken bewust achteruitspringt en zijn belager met zijn lange stekels doorboort.

Craig Packer, onderzoeker aan de University of Minnesota, heeft gezien hoe stekelvarkens hun stekels op een agressieve manier gebruikten.

“Ik heb meerdere keren geobserveerd hoe een stekelvarken een troep rustende leeuwen naderde, om z’n as draaide en zijn stekels opzette en dan achteruit begon te lopen, waardoor alle leeuwen maakten dat ze weg kwamen en het stekelvarken zijn weg kon voortzetten,” vertelt Packer. “De volwassen leeuwen bleven uit de buurt, maar enkele van de jongere leeuwen kwamen dichterbij en tikten met hun klauwen tegen de stekels – en merkten meteen dat dat geen goed idee was.”

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in het Engels op NationalGeographic.com

Lees verder

Meer dan 100 verwaarloosde leeuwen gevonden in een fokcentrum in Zuid-Afrika

De zieke dieren werden verrassend genoeg gefokt door een lid van een organisatie die zich inzet voor verantwoorde zorg voor leeuwen.

Kijk hoe leeuwen zich vastklampen aan een giraf bij riskante aanval

In deze unieke video zie je leeuwen meeliften op de rug van een grote mannetjesgiraf, die vijf uur stand weet te houden.

Strikken zijn nu grootste bedreiging voor Afrikaanse leeuwen

Met behulp van strikken worden allerlei dieren in heel Afrika gedood, waaronder prooidieren die door leeuwen worden gegeten en ook de grote katten zelf.
Lees meer