Jonge olifanten moeten veel leren: wat ze kunnen eten, wie ze moeten vermijden en hoe ze zich gedragen tegenover andere dieren en mensen. Wanneer ze opgroeien in de nabijheid van hun moeder, tantes en grootmoeders lijkt die ontwikkeling vanzelfsprekend. Maar onderzoek laat zien dat dit leerproces allesbehalve vanzelf gaat. Wanneer oudere dieren verdwijnen – door stroperij of populatiebeheer – verliest een groep meer dan alleen individuen. Ze verliest kennis.
De overlevingskans van verstoorde populaties
Olifanten in populaties waar oudere dieren ontbreken, hebben een kleinere overlevingskans, brengen minder tijd door in sociale interactie en reageren minder adequaat op dreiging. Dat concludeert gedragsecoloog Lucy Bates van de University of Portsmouth (VK). Zij leidde een studie waarin 95 wetenschappelijke onderzoeken naar verstoorde olifantenpopulaties in Afrika en Azië werden geanalyseerd.
‘Meestal overleven ze wel als de ouderen verdwijnen,’ zegt Bates. ‘Maar subtielere aspecten van hun gedrag gaan verloren.’ En dat kan verstrekkende gevolgen hebben – niet alleen voor olifanten, maar ook voor de mensen met wie ze hun leefgebied delen.
De geluiden van gevaar
Een bekend voorbeeld komt uit Pilanesberg National Park in Zuid-Afrika. In de jaren tachtig en negentig werden weesolifanten hierheen overgebracht nadat hun volwassen familieleden waren gedood in het Krugerpark. Niet door stropers, maar door parkbeheerders die de populatie wilden verkleinen. Men ging ervan uit dat instinct voldoende zou zijn om te overleven. Dat bleek een misrekening.
Gedragsecoloog Graeme Shannon, die de dieren tussen 2007 en 2010 bestudeerde en werkzaam is aan het Noorse Instituut voor Natuuronderzoek, ontdekte dat deze olifanten cruciale sociale kennis misten. In experimenten speelden onderzoekers via luidsprekers opgenomen olifantengeluiden af.
Leestip: Communiceren olifanten met gebaren? Nieuwe studie biedt duidelijkheid
In Amboseli National Park in Kenia, waar kuddes worden geleid door oudere vrouwtjes, reageerden olifanten genuanceerd: ze herkenden bekende dieren en maakten onderscheid tussen jonge en oudere mannetjes, waarbij ze voor die laatste voorzichtiger waren. In Pilanesberg ontbrak dat onderscheid. De groepen reageerden op alle geluiden even defensief. Ervaring bleek onmisbaar.
Jonge olifanten leren van oudere dieren
De weesolifanten in Pilanesberg vertoonden bovendien opvallend agressief gedrag. Jonge mannetjes vielen personeel en bezoekers aan en doodden tientallen witte neushoorns. Pas nadat zes oudere, dominante mannetjes in het park werden geïntroduceerd, nam de agressie af.
In Amboseli leren jonge dieren door observatie wanneer ze moeten terugdeinzen en wanneer niet, legt Shannon uit. Zonder dat voorbeeld ontbreekt sociale remming.
Zelfs paringsgedrag wordt aangeleerd
Decennia van observaties in Amboseli brachten meer voorbeelden aan het licht die het belang van leren van andere olifanten benadrukken, zegt evolutionair ecoloog Phyllis Lee van de University of Stirling in het Verenigd Koninkrijk.
Opmerkelijk genoeg lijken moeders hun dochters zelfs te leren hoe ze een mannetje moeten aantrekken, legt Lee uit. ‘Zelfs als ze geen interesse heeft om te paren, kan een moeder zich aan een mannetje laten zien en hem overtuigen haar te volgen, puur om haar jong te laten zien hoe je aan een goede partner kunt komen. Zodra haar dochter heeft gepaard, zal ze het mannetje negeren.’
Ook blijkt dat jonge vrouwtjes een grotere kans hebben hun eerste kalf succesvol groot te brengen wanneer hun moeder nog in de groep aanwezig is. Kuddeverbanden onder leiding van oudere vrouwtjes verliezen doorgaans minder kalveren en hebben een hogere overlevingskans. Wanneer zulke kennis verloren gaat, kan het generaties duren voordat die opnieuw wordt opgebouwd, als dat al lukt.
Leren kan ook tot conflict leiden
Niet alles wat jonge olifanten van oudere soortgenoten leren, helpt ze echter om problemen te vermijden. Aziatische olifanten lijken bijvoorbeeld van anderen te leren hoe ze hekken omver kunnen werpen, zegt gedragsbioloog Shermin de Silva van de University of California in San Diego (VS), die de dieren bestudeert in Sri Lanka.
Leestip: Olifantenvrouwtjes helpen elkaar met de opvoeding – en dat heeft veel voordelen
Dat leidt tot toenemende conflicten tussen mensen en olifanten, soms met dodelijke afloop voor beide partijen. Toch waarschuwt De Silva tegen het opgeven van kleine populaties. ‘Die groepen beschikken mogelijk over lokale kennis die essentieel is om in dat specifieke landschap te overleven. Als we ze verliezen, verliezen we die kennis ook.’
Waarom ruimte cruciaal is
In gebieden waar mensen en olifanten al lange tijd samenleven, is vaak sprake van wederzijds respect, zegt De Silva. Ze benadrukt dat dit niet betekent dat mensen en olifanten met elkaar in contact komen. ‘We moeten ze de ruimte geven.’
Zo hebben de dieren ruimte om te zwerven en kunnen er gebieden ontstaan waar oudere olifanten hun kennis kunnen delen, terwijl jongere dieren zich veilig voelen om te verkennen en nieuwe oplossingen voor problemen te ontdekken.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
