Vaccinatieprogramma voor zeldzame aapjes bedreigd door pandemie

COVID-19 verspreidde zich door Brazilië en vormt een belemmering voor een belangrijk vaccinatieprogramma om de bedreigde gouden leeuwaapjes tegen de gele koorts te beschermen.

Wednesday, August 26, 2020,
Door Jill Langlois
Bedreigde gouden leeuwaapjes zitten op een tak in het Atlantische regenwoud in Brazilië. Hoewel hun aantal ...

Bedreigde gouden leeuwaapjes zitten op een tak in het Atlantische regenwoud in Brazilië. Hoewel hun aantal zich heeft hersteld tot enkele duizenden nadat er in de jaren zeventig nog maar een paar honderd dieren over waren, zou die vooruitgang kunnen worden tenietgedaan door de gele koorts.

Foto van Leo Correa, Associated Press

De razendsnelle verspreiding van COVID-19 door Brazilië vormt een bedreiging voor het werk dat al meer dan een halve eeuw wordt gedaan om een klein aapje met een helderoranje kleur te beschermen: het gouden leeuwaapje.

De dieren, die alleen in Brazilië voorkomen, hebben hun naam te danken aan hun manen die aan een leeuw doen denken. In de jaren zeventig waren er nog maar zo'n tweehonderd exemplaren over, omdat ze werden gevangen en verhandeld als huisdier en omdat hun leefgebied in het Atlantisch regenwoud versnipperd raakte en verdween. Er werden verschillende projecten opgezet, variërend van genetisch en reproductief onderzoek tot fokprogramma's en het uitzetten van in gevangenschap geboren dieren in leefgebieden waar de populatie het best een boost kon gebruiken. Die inspanningen leidden ertoe dat het aantal dieren in 2014 weer tot zo'n 3.700 was gestegen.

Daarna volgde een nieuwe tegenvaller: in 2017 stierf zo'n dertig procent van de dieren door een uitbraak van gele koorts. En nu is een jarenlang voorbereid project om de apen te vaccineren tegen de gele koorts stil komen te liggen vanwege de coronapandemie.

“Het verraste ons dat de apen aan gele koorts stierven,” vertelt Russ Mittermeier, van de non-profitorganisatie Global Wildlife Conservation, die al sinds de jaren zeventig onderzoek doet naar gouden leeuwaapjes. Het was bekend dat andere apensoorten de ziekte konden krijgen, maar dat gold niet voor deze soort. “Een tweede uitbraak zou rampzalig zijn.”

Populatiedaling

De gouden leeuwaapjes begonnen medio 2017 te verdwijnen.

Primatoloog Carlos Ramon Ruiz-Miranda van de Universidade Estadual do Norte Fluminense Darcy Ribeiro in Brazilië en zijn collega's waren bijna klaar met een routineonderzoek naar de populatie van de kleine aapjes. In Brazilië was voor het eerst in tachtig jaar weer gele koorts uitgebroken. De ziekte had zich verspreid over het zuidoosten van het land, waardoor in het Atlantisch regenwoud meer dan 250 mensen en duizenden apen overleden.

Toen Ruiz-Miranda geen enkel gouden leeuwaapje aantrof in het Reserva Biológica Poço das Antas, een belangrijk onderzoeksgebied sinds 1985, bekroop hem een angstig voorgevoel.

“Ik was bezorgd en zelfs een beetje bang, want het is een grote populatie. Ik realiseerde me ineens dat er iets ergs was gebeurd,” vertelt hij.

Al snel daarna ontving de onderzoeker telefoontjes van bewoners van het gebied over zieke aapjes die op de grond lagen en niet meer in bomen konden klimmen.

“Je vindt hoogstzelden dode aapjes die gewoon in het veld liggen,” aldus Ruiz-Mirande, die ook de voorzitter is van de Braziliaanse non-profit dierenbeschermingsorganisatie Associação Mico-Leão Dourado. Gouden leeuwaapjes blijven meestal in het bos en steken alleen velden over als ze van een stuk bos naar een ander gaan. Wanneer ze sterven, zorgen roofdieren en de hoge vochtigheidsgraad in het gebied ervoor dat hun kadavers snel verdwijnen. “In alle jaren dat ik onderzoek naar ze doe, had ik dat nog nooit gezien.”

In mei 2018 stelden de onderzoekers het eerste sterfgeval vast onder de gouden leeuwaapjes door gele koorts. In het jaar daarop bleek uit een onderzoek hoe nijpend de situatie was: door de gele koorts daalde de populatie met ongeveer een derde, tot de 2.516 apen die nu nog leven.  Onderzoekers constateerden uiteindelijk dat er in het Reserva Biológica Poço das Antas nog 30 exemplaren leefden, maar de populatie was met zeventig procent afgenomen.

Ruiz-Miranda en anderen van de Associação Mico-Leão Dourado en Save the Golden Lion Tamarin, een Amerikaanse liefdadigheidsinstelling, besloten dat een vaccin de beste manier was om de soort te beschermen.

Het vaccineren van een totale populatie van primaten is in veel gevallen onmogelijk, maar gouden leeuwaapjes leven in een klein gebied en worden nauw in de gaten gehouden door onderzoekers, dus het leek een haalbare kaart, vertelt Sérgio Lucena, primatoloog en directeur van het Instituto Nacional da Mata Atlântica. “Het vaccin moet heel nauwkeurig worden toegepast, binnen een heel beperkt gebied, wil het project slagen,” vertelt hij.

Tot 2018 wisten wetenschappers niet dat gouden leeuwaapjes ziek konden worden van gele koorts. Uit tests en populatieonderzoek blijkt echter dat een recente uitbraak van de ziekte ervoor zorgde dat het aantal dieren met dertig procent daalde.

Foto van Silvia Izquierdo, Associated Press

In eerste instantie werd het vaccin, een verdunde versie van wat mensen krijgen, toegediend aan gouden leeuwaapjes die in gevangenschap leefden. Toen dat veilig bleek, moest er toestemming worden verkregen om het ook voor de dieren in het woud te gebruiken. Dat had nog heel wat voeten in de aarde; het was voor het eerst dat een dergelijk verzoek werd gedaan aan de overheid en de procedure was onduidelijk.

En toen, net op het moment dat Ruiz-Miranda en zijn team aan het wachten waren op de laatste vergunning voor de vaccinatie van vijf sociale groepen van de aapjes, sloeg de COVID-19-pandemie toe.

Apen vaccineren tijdens een pandemie

De onderzoekers moeten nu vanuit huis werken en kunnen niet het gebied in om het werk voort te zetten, waardoor ze verschillende maanden hebben verloren met wachten.

“We raakten heel gefrustreerd en geïrriteerd door de bureaucratische rompslomp,” vertelt Ruiz-Miranda. “We hingen wekelijks aan de lijn om te proberen de vaccinatie op poten te zetten en om een snelle reactie te krijgen vanwege het feit dat de leeuwaapjes stierven.”

Dankzij hun volharding kregen ze in augustus eindelijk wat ze nodig hadden.Met de vergunning op zak staan ze klaar om in september weer het gebied in te gaan. Als de eerste groepen eenmaal zijn gevaccineerd en teruggebracht, worden die zo'n zes tot twaalf maanden geobserveerd voordat andere dieren dezelfde behandeling ondergaan.

De onderzoekers gaan twee aan twee het bos in, om te voorkomen dat ze COVID-19 oplopen. Daardoor zijn meer voertuigen nodig en kost het meer tijd en geld om hun werk te kunnen doen. Er mogen slechts drie onderzoekers tegelijk in het laboratorium zijn, en die dragen de hele tijd mondkapjes, niet alleen als ze met de apen bezig zijn. (Er is geen bewijs dat gouden leeuwaapjes het coronavirus via mensen kunnen krijgen, maar er is ook geen bewijs van het tegendeel.)

Het kan wel drie dagen duren voordat de leeuwaapjes die op afstand worden gevolgd zijn gevonden; het opsporen van dieren zonder zenders kan zelfs twee maanden kosten. Als de aapjes eenmaal zijn gevonden, worden ze in een speciale val gezet. Ze krijgen een verdoving zodat er bloed-, keel- en neusmonsters kunnen worden afgenomen en hun algehele gezondheid wordt beoordeeld. De apen krijgen het vaccin tegen gele koorts terwijl ze bij bewustzijn zijn.

Als alles goed gaat, is het doel om vijfhonderd gouden leeuwaapjes te vaccineren. Dat is het minimumaantal voor een levensvatbare populatie, waardoor de soort in het wild kan overleven. Ruiz-Miranda hoopt dat de tijd die verloren is gegaan door COVID-19 niet al een weerslag heeft gehad op de gezondheid van de populatie.

“Hoe kleiner de populatie, hoe groter de kans dat een kleine tegenslag al voldoende is om de soort te laten verdwijnen,” vertelt hij. “Als er niets gebeurt, is het mogelijk dat de dieren al in bepaalde gebieden uitsterven.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

Lees meer