Waarom liggen dieren graag in de zon? (Hint: niet alleen om warm te blijven.)

Reptielen staan bekend om dit gedrag, maar ook renkoekoeken, maki’s en andere dieren baden in de zonnestralen om energie te sparen en zich tegen ziekte te beschermen.

Door jani hall
Gepubliceerd 22 aug. 2022 10:56 CEST
Lizard_Sunning

Een baardagaam ligt te zonnen op een boomstam in de Adelaide Hills van Zuid-Australië. Baardagamen zijn vermaarde zonaanbidders. Wanneer ze het te warm krijgen, openen ze hun bek om weer af te koelen.

Foto door Brooke Whatnall, Nat Geo Image Collection

Elke zomer liggen stranden over de hele wereld vol met zonaanbidders. Maar niet alleen mensen vinden het heerlijk om in de zon te liggen. In het hele dierenrijk voelen zowel grote als kleine dieren een biologische behoefte om zich te laven aan de stralen van de meest nabije ster van de aarde. 

Naast de bekende zonaanbidders, zoals hagedissen en andere reptielen, zijn er talloze andere soorten die minder bekend staan om hun zongewoonten, van kikkers en monarchvlinders tot nijlpaarden. Zelfs vogels gaan regelmatig onder de zonnebank. Ten minste vijftig soorten vogels strijken regelmatig neer, strekken hun vleugels uit en bakken in de zon alsof ze badgasten zijn die aan een kleurtje werken. 

(Op deze prachtige foto’s zie je dieren genieten van de zon.) 

Wetenschappers zijn nog steeds bezig te ontrafelen waarom dieren actief in de zon luieren. Een tijdrovende bezigheid die sommige dieren kwetsbaar maakt voor roofdieren. Dit weten we tot nu toe over dit intrigerende gedrag. 

Op temperatuur blijven 

Veel dieren liggen in de zon om hun lichaamstemperatuur te regelen. Dat proces wordt thermoregulatie genoemd. 

Dat is het motief voor veel koudbloedige dieren (ectothermen), zoals reptielen en amfibieën, veel insecten en ten minste twee vissoorten: de karper en de maanvis. Dat is een enorme zilverachtige vis die volgens onderzoekers bijna de helft van zijn tijd aan het wateroppervlak doorbrengt. 

Een ringstaartmaki zit in de zon in het Berenty-reservaat in Madagaskar. Hoewel deze zoogdieren hun eigen lichaamswarmte kunnen produceren, zoeken ze de warmte van de zon op, zodat hun stofwisseling niet al het werk hoeft te doen.

In tegenstelling tot warmbloedige (endotherme) zoogdieren en vogels kunnen koudbloedige dieren hun lichaamstemperatuur niet stabiel houden met de warmte die door hun stofwisseling wordt opgewekt. Hun temperatuur schommelt dus mee met hun omgeving. 

(Deze dieren overleven extreme omstandigheden in de woestijn.) 

Wanneer de omgeving van een ectotherm afkoelt, daalt ook de temperatuur van het dier. Dit vertraagt de chemische reacties in het lichaam die alles regelen, van het immuunsysteem tot de spierfunctie. Dat werkt wellicht voor een slapend of rustend dier, maar niet voor een dier dat op prooien moet jagen of voor roofdieren moet vluchten. 

Om hun lichaam op te starten, zoeken koudbloedige dieren de warmte op. Sommige kruipen bijvoorbeeld op een hete rots of zwemmen naar warmer water, terwijl andere zich enige tijd in de zon koesteren. Hoelang ze blijven liggen, hangt af van hun behoeften, hun grootte en hoe goed de kleur van hun huidoppervlak het zonlicht absorbeert. Dat vertelt Tracy Langkilde, een evolutiebioloog aan Penn State University die reptielen en amfibieën bestudeert. ‘Naarmate de temperatuur stijgt, zullen deze processen steeds sneller verlopen’, zegt ze. ‘Dat is van cruciaal belang voor hun overleving.’ 

Energie sparen 

Hetzelfde geldt voor sommige warmbloedige zonaanbidders. Hoewel deze dieren dankzij hun snelle stofwisseling inwendig warmte kunnen produceren, gaan sommige dieren toch in de zon liggen, zodat hun stofwisseling niet al het werk hoeft te doen. 

Wetenschappers kwamen tot de conclusie dat dit de gewoonte van ringstaartmaki’sen renkoekoeken om te gaan zonnen in de hand werkt. Maar ook de alpensteenbok, een soort wilde geit, vangt ’s winters op koude bergochtenden, wanneer er weinig gras is om hun lichaam van brandstof te voorzien, zonnestralen op om energie te sparen. 

Monarchvlinders slaan hun vleugels open om wat zon op te vangen in Michoacan in Mexico. Zonnebaden is cruciaal voor de migratie van de vlinders. De zon verwarmt het lichaam van de vlinders, zodat ze kunnen gaan vliegen.

Deze strategie wordt ook toegepast door de dikstaartsmalvoetbuidelmuis, een klein buideldier dat voorkomt in Australische woestijnen. Zij zijn een van de weinige zoogdieren die baden in de warme gloed van de zon wanneer ze uit torpor komen. Dat is een tijdelijke toestand waarin hun metabolisme en temperatuur zijn verlaagd om energie te sparen wanneer er weinig voedsel is. In een onderzoek ontdekten onderzoekers dat smalvoetbuidelmuizen die in torpor gaan en daarna in de zon gaan liggen, kunnen overleven op ongeveer een kwart van het voedsel en water dat ze normaal dagelijks nodig hebben. 

Een virusverwoester en vitaminebooster 

We weten dat dieren voor hun dagelijks functioneren in de zon liggen. Uit onderzoek blijkt echter dat ze ook de zon opzoeken om specifieke gezondheidsproblemen te behandelen. 

Zo zijn er steeds meer aanwijzingen dat vogels zonnebaden om parasieten te braden die zich tussen hun veren verstoppen. Deze theorie won in 1993 aan kracht, toen onderzoekers een groep groene zwaluwen observeerden die meer tijd in de zon doorbrachten dan andere zwaluwen die tegen mijt en luis waren behandeld. Recentere onderzoeken hebben aangetoond dat luizen op veren kunnen sterven wanneer ze kort worden blootgesteld aan zonlicht. Dat versterkt het vermoeden van ongediertebestrijding. 

Ook koudbloedigen kunnen zonlicht opzoeken om indringers zoals virussen en bacteriën te vernietigen. Dit is moeilijk te testen in het veld. ‘Zodra je naar een dier toegaat, rent het weg’, aldus Langkilde. Toch suggereert laboratoriumonderzoek bij met pathogenen besmette groene boomkikkers, huisvliegen en andere beestjes dat ze zich vrijwillig tot boven hun gewenste niveau laten verwarmen, waardoor een zogeheten ‘gedragskoorts’ wordt opgewekt. Deze opmerkelijke aanpassing heeft aantoonbaar voor genezing gezorgd bij enkele proefdieren. Vermoedelijk werkt het op dezelfde wijze als een natuurlijke koorts die het immuunsysteem activeert.  

Californische zeeleeuwen dutten in de zon op Ano Nuevo Island, Monterey Bay. Zeeleeuwen gebruiken de zon om warm te blijven. Om weer af te koelen, dompelen ze een flipper in het water en steken die vervolgens in de lucht.

Eén wantsensoort, de Boisea rubrolineata, lijkt zich uit te rekken in de zon om infectie in het geheel te voorkomen. Wanneer dit gevleugelde insect gaat zonnebaden, activeert het een chemische verbinding die schimmelsporen op zijn lichaam omhult en zo bescherming biedt tegen ziektekiemen. 

Panterkameleons zoeken op hun beurt de zon op om iets toe te voegen aan het lichaam: vitamine D. Wanneer deze dieren niet genoeg van deze vitamine uit hun dieet hebben opgenomen, blijkt uit onderzoek dat ze dit compenseren door hun gekleurde schubben bloot te stellen aan de UV-stralen van de zon. Hierdoor wordt de vitamine aangemaakt. Wetenschappers begrijpen niet precies hoe de kameleons weten dat ze dit moeten doen, maar ze vermoeden dat een vitamine D-receptor in de hersenen van de dieren hen attent maakt op een tekort. Ook is niet duidelijk of andere dieren hetzelfde doen. 

Brandende vragen over zonnebaden 

Ondanks de vooruitgang die wetenschappers hebben geboekt om te begrijpen waarom dieren zonnebaden, zijn er nog veel vraagtekens. 

In het bijzonder de motieven van zoetwaterschildpadden werpen veel vragen op. De nachtschildpadden nemen namelijk ’s nachts een zonnende houding aan. Uit een onderzoek is gebleken dat de lichaamstemperatuur van sommige niet stijgt tijdens het zonnebaden, waardoor thermoregulatie wordt uitgesloten als reden. In 2021 werd in een ander artikel de verwijdering van bloedzuigers als mogelijke oorzaak van hun gedrag verworpen, waardoor de vraag onbeantwoord bleef. 

Ook onbekend is hoe vogels ongedierte kunnen doden door te zonnebaden en wat alle voordelen van de zon voor onze harige soortgenoten zijn. 

‘Zonnebaden is niet goed bestudeerd [bij zoogdieren], met name bij grote zoogdieren.’ Dat schrijft Thomas Ruf, hoogleraar Dierfysiologie aan de University of Veterinary Medicine in Wenen, Oostenrijk, in een e-mail. Hij vermoedt dat het te maken heeft met het feit dat ze de dieren in het veld moeten analyseren. Dat hebben hij en zijn collega’s wel gedaan om de alpensteenbok te bestuderen. 

Toch merken onderzoekers op dat een beter begrip van deze praktijk bij zoogdieren en bij zonaanbidders in het algemeen allerlei voordelen kan hebben, van een betere verzorging van dieren in gevangenschap tot het helpen beschermen van wilde dieren. Toekomstige onderzoeken zullen daarom niet alleen eigenaardig gedrag ontrafelen, maar ook belangrijke implicaties hebben. 

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op nationalgeographic.com.

Lees meer

Dit vindt u misschien ook interessant

Dieren
Waarom sommige dieren zich in de loop van de evolutie zijn gaan opofferen
Dieren
Hoe roofdieren ook de listigste verdedingstrucs weten te omzeilen
Dieren
Dorstige dieren gebruiken deze slimme tactieken om aan vocht te komen
Dieren
Veel dieren houden zich soms dood – en niet alleen om niet opgegeten te worden
Dieren
Deze vogels vormen betoverende zwermen van duizenden dieren - maar waarom ze dat doen is nog steeds een raadsel.

Ontdek Nat Geo

  • Dieren
  • Milieu
  • Geschiedenis en Cultuur
  • Wetenschap
  • Reizen
  • Fotografie
  • Ruimte
  • Video

Over ons

Abonnement

  • Abonneren
  • Schrijf je in
  • Shop
  • Disney+

Volg ons

Copyright © 1996-2015 National Geographic Society. Copyright © 2015-2021 National Geographic Partners, LLC. Alle rechten voorbehouden.