Vikingen waren geen onbekende verschijning in Nederland. In het middeleeuwse Dorestad – het huidige Wijk bij Duurstede – doken ze herhaaldelijk op, vaak met geweld. De recente vondst van een houten balk, mogelijk afkomstig van een Vikingschip, past in dat beeld. Maar wat zochten deze Scandinavische zeevaarders hier eigenlijk? En waarom juist in Dorestad?
Nederland in de negende eeuw: een lappendeken van rijken
Het gebied dat we nu Nederland noemen, maakte in de negende eeuw grotendeels deel uit van het Frankische Rijk. Toch was het geen strak georganiseerd geheel. In de kuststreken leefden Friese gemeenschappen met een sterke eigen identiteit, terwijl het oosten grensde aan Saksische gebieden. Lokale machtsverhoudingen, leenstructuren en regionale elites zorgden voor een versnipperd landschap, waarin invloed en controle voortdurend verschoven.
In 810 meldt een nieuwe groep zich: de Vikingen uit Denemarken. Zij komen af op de welvaart in de Lage Landen, waar veel internationale handel plaatsvindt. Jarenlang is het kustgebied van de Friezen een populair doelwit. Zo wordt het inmiddels verdwenen plaatsje Witla in 837 geplunderd en in brand gestoken.
Dorestad: het economische hart van de Lage Landen
In de Vroege Middeleeuwen is Dorestad een van de belangrijkste handelssteden van Noordwest-Europa. De stad ligt strategisch aan de Kromme Rijn, met directe verbindingen naar Engeland, Scandinavië en het Duitse achterland.
Leestip: Hadden de Vikingen strikt gescheiden genderrollen?
Hier worden goederen verhandeld als wijn, wapens en luxeproducten. Er is een markt, een tolpost en zelfs een muntatelier. Dorestad is een knooppunt waar culturen en handelsroutes samenkomen – en daarmee een aantrekkelijk doelwit.
Een rijke stad zonder verdediging
Dorestad is in feite een lang lint van steigers waaraan voorraadschuren staan. Talloze handelswaren worden hier in- en uitgevoerd, van wijn tot Karolingische zwaarden. Omdat Dorestad zich kilometers langs het water uitstrekt, is het volgens historicus Christian Cooijmans lastig te verdedigen. Het ontbreekt de stad aan stadsmuren, torens en slotgrachten.
Voor de Vikingen maakt dat de aanval in 834 relatief eenvoudig. Cooijmans haalt in zijn essay The controlled decline of Viking-ruled Dorestad een negende-eeuwse bron aan, waarin staat dat de Vikingen mensen in Dorestad afslachten, gevangennemen en de omgeving in de hens steken.
Dorestad verliest de macht
Het is zeker niet de laatste keer dat Dorestad en Friesland het doelwit zijn van Vikingaanvallen. Volgens Cooijmans komen ze de drie opvolgende zomers terug voor verdere plunderingen. In de decennia erna moeten Dorestad en Utrecht het geregeld ontgelden. Aan het einde van de negende eeuw is het ooit zo welvarende Dorestad dan ook al zijn glorie kwijt.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Toch komt dat volgens Cooijmans en andere historici niet omdat Dorestad is verwoest door de Vikingen. Want, zo schrijft hij in zijn essay, ondanks de aanvallen blijft de handel in Dorestad gewoon doorgaan. De plaats kan dus niet volledig in de as zijn gelegd. Sommige historici beweren dat Dorestad haar handelspositie kwijtraakte omdat de loop van de Kromme Rijn veranderde. Maar ook dat is niet helemaal zeker.
Dorestad onder Vikingheerschappij
Wat Dorestad dan wel de das omdeed? Het blijft gissen, maar Cooijmans vermoedt dat de stad ‘gegeven’ is aan de Denen, waarna het zijn aantrekkingskracht als handelslocatie verloor. De overgave aan de Noormannen is vooral strategisch. Verdedigen is onmogelijk en veel handelaren wijken vanwege de aanvallen al uit naar andere plaatsen, zoals Deventer en Tiel. Zo belangrijk is Dorestad dus niet meer. Het is een aanvaardbaar verlies.
De Viking die de scepter mag zwaaien over Dorestad, is Rorik. Hij slaat in ruil daarvoor de aanvallen van andere Noormannen af. In de ongeveer twintig jaar dat Rorik de baas is over de regio, vinden er maar twee aanvallen plaats. Veel minder dan voor en na zijn heerschappij, die eindigt in 873.
Een van die aanvallen vindt plaats in 857, in Utrecht. Daar zetelt op dat moment de bisschop, maar die vlucht na de aanval naar Deventer. Rorik is op dat moment niet in het land.
De laatste Vikingaanvallen in Nederland
Aan het einde van Roriks heerschappij weten de Vikingen de Lage Landen weer geregeld te vinden. Zo worden Deventer en Zutphen in 882 door Vikingen aangevallen en in brand gestoken. Daarop wordt snel gestart met de bouw van verdedigingswerken. Nijmegen en Maastricht blijken in 881 ook niet veilig voor de plunderende Noormannen. Groningen en Stavoren worden in deze periode eveneens ‘bezocht’.
Leestip: Zo ontstond volgens de Vikingen de wereld – en zo zal hij ten onder gaan
Handelsstad Tiel komt er over het algemeen goed vanaf. Daar houden de Vikingen maar één keer huis, in 1009. Dat blijkt een van de laatste aanvallen te zijn. In 1010 zijn de aanvallen definitief voorbij.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
