Zo verliep de Elfstedentocht van 1963, een van de zwaarste ‘tocht der tochten’ ooit

Nu het KNMI deze week opnieuw wees op het feit dat langdurige winters met betrouwbaar natuurijs steeds zeldzamer worden, krijgt de Elfstedentocht van 1963 een bijna mythische status. Het was een winter zoals die nauwelijks nog voorkomt: wekenlange vorst, bevroren vaarten en een provincie die veranderde in één grote ijsvlakte. Op 18 januari 1963 gingen duizenden schaatsers van start voor wat zou uitgroeien tot de zwaarste Elfstedentocht ooit. Wat begon als euforie en saamhorigheid, eindigde in een heroïsche strijd tegen kou, wind en uitputting. Hoe zagen die legendarische omstandigheden eruit?

De aanloop naar de Elfstedentocht van 1963

De kou diende zich al weken eerder aan. In december 1962 krijgt Friesland te maken met een ijskoude winter: sloten vriezen dicht en wegen verdwijnen onder een dik pak sneeuw. Vanaf half januari neemt de kou alleen maar toe en verandert de provincie in één aaneengesloten ijsvlakte.

Leestip: Hoe de ‘witte hel’ van 1979 zorgde voor meters sneeuw – en Nederland dagenlang platlegde

De winter van 1962-1963 zou de geschiedenis ingaan als een van de koudste van de twintigste eeuw in West-Europa, en bracht grote problemen met zich mee. Woningen blijken slecht opgewassen tegen de snijdende kou en Friezen moeten alles op alles zetten om zich warm te houden. Ondanks deze barre omstandigheden brengt het winterweer ook vreugde: de twaalfde Elfstedentocht kan doorgaan.

In het dorpje Wier worden voorbereidingen getroffen voor de Elfstedentocht. Het kanaal de Blikvaart wordt sneeuwvrij gemaakt voor het begin van de Elfstedentocht. 

 Deelnemers staan klaar voor de start bij Leeuwarden.

De belangstelling is ongekend groot. Hoewel er aanvankelijk slechts zo’n honderd inschrijvingen zijn, loopt dat aantal al snel op tot in de duizenden. In het Beursgebouw aan de Wirdumerdijk worden groepjes van vijftig schaatsers, die buiten in de kou staan te wachten, naar binnen gelaten om zich in te schrijven voor deze historische tocht.

Starten bij min achttien in Leeuwarden

Bij de start van de tocht vriest het achttien graden, maar dat weerhoudt de ruim negenduizend deelnemers er niet van zich te verzamelen bij het startpunt in Leeuwarden. Omdat de trein naar de stad te klein is om alle enthousiastelingen te vervoeren, worden extra bussen ingezet.

Leestip: Van bevroren grachten tot koek-en-zopie: deze beelden tonen de Nederlandse winters van vroeger

Om half zes ’s ochtends mogen de schaatsers van start. Vanuit de loods van Autospuiterij Posthuma rennen ze naar het Harinxmakanaal, waar langs het water honderden deelnemers haastig hun ijzers onderbinden. Even later schaatsen ze in het donker weg, richting Sneek.

Drie deelnemers ploeteren door de stuifsneeuw over het slechte ijs.

De ijzige kou zorgde ervoor dat veel deelnemers met bevroren gezichtsbeharing schaatste. 

De eerste valpartijen laten niet lang op zich wachten. Het verraderlijke ijs zorgt er al na enkele honderden meters voor dat rijders onderuitgaan en anderen meesleuren. Ook de gevolgen van de ijskoude temperaturen worden snel zichtbaar: schaatsers komen voorbij met bevroren baarden, wenkbrauwen en wimpers.

Een uitputtingsslag tegen wind en sneeuw

Naast de ijskoude temperaturen is het vooral de wind die de tocht van 1963 tot een ware afstraffing maakt. Van Stavoren tot Dokkum schaatsen de deelnemers recht tegen de wind in, over ijs dat door eerdere stormen ruw en hobbelig is.

Leestip: Waar in Nederland is de grootste kans op natuurijs? Deze 5 plekken springen eruit

Daarbij zien veel deelnemers door de stuifsneeuw geen hand voor ogen. Het leidt tot botsingen en valpartijen; zelfs het volgen van de route vraagt al veel concentratie. Eerdere Elfstedentochten hadden al laten zien dat een verkeerde afslag het verschil kan maken tussen winnen en verliezen.

Bij de stempelposten werden de gezichten van de schaatsers ingesmeerd met vet om te beschermen tegen de koude lucht.

Omstanders helpen een verkleumde schaatser in de sneeuw onder een bruggetje door.

Het aantal EHBO-posten is in vergelijking met eerdere tochten flink uitgebreid. De verwachting was dat de strenge vorst tot veel kouletsel zou leiden. Uit de EHBO-logboeken blijkt dat ongeveer 1300 deelnemers medische hulp nodig hadden, van wie honderden vanwege bevriezingsverschijnselen. Ook gebroken botten en open wonden, opgelopen bij valpartijen, kwamen veelvuldig voor.

Slechts 69 finishers

Bij de Groote Wielen, een meer ten oosten van Leeuwarden, verzamelen toeschouwers zich om een glimp op te vangen van de schaatsers die de tocht wisten uit te rijden. Als eerste komt Reinier Paping uit Dedemsvaart over de finish, met een tijd van 10 uur en 59 minuten.

Twee schaatsers worden aangemoedigd door een groepje kinderen.

Met zijn overwinning in deze Elfstedentocht maakte Paping zichzelf onsterfelijk. Na een korte huldiging wordt hij per brancard voor een controle naar de schaatstent gebracht, waar ook prinses Beatrix en koningin Juliana wachten om hem te feliciteren.

Aan het einde van de dag schaatsen de laatste deelnemers in volledige duisternis. In Leeuwarden wordt feestgevierd bij de binnenkomers, terwijl EHBO-patrouilles langs het parcours op zoek gaan naar mogelijke uitvallers.

Reinier Paping werd als eerste over de finish door honderden toeschouwers onthaald, onder wie zijn echtgenote Joke. 

Ook prinses Beatrix en koningin Juliana wachtte de winnaars op bij de finish in Leeuwarden. 

Dat er tijdens deze Elfstedentocht geen dodelijke slachtoffers vielen, zou later als een klein wonder worden beschouwd. Van de duizenden deelnemers bereikten slechts 69 de finish; minder dan één procent van het totaal aantal schaatsers kon uiteindelijk het Elfstedenkruisje in ontvangst nemen.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!