Geschiedenisboeken staan vol met verhalen over mannen die het poolgebied wilden veroveren. Maar vrouwen kregen zelden een plek op de ijsbrekers die naar het uiterste noorden vertrokken. Toch wisten enkelen door te dringen tot dit gesloten wereldje. Een van hen was de Russische onderzoekster Nina Demme. In 1932 kreeg zij zelfs de leiding over een klein poolstation en een team van drie mannen. Samen overwinterden ze twee jaar lang in het onherbergzame noordpoolgebied.
Demme vertrekt naar Frans Jozefland
De aantrekkingskracht van het poolgebied was eind negentiende en begin twintigste eeuw enorm. Talloze schepen met matrozen en onderzoekers trokken naar het noorden om dit stukje onontgonnen aarde in kaart te brengen. Dat liep niet altijd goed af.
Nina Demme (1902-1977) wist heel goed waar ze aan begon toen ze in 1929 op de ijsbreker George Sedov stapte. Ze had al jarenlange ervaring opgedaan als onderzoekster in de Kaukasus en het Oeralgebergte. Haar man, een poolonderzoeker, ging ook mee op de expeditie naar het koude Frans Jozefland.
Dat eiland hoorde tot 1919 nog bij Oostenrijk-Hongarije, maar de Sovjet-Unie plaatste er in 1921 hun eerste radio- en later een onderzoeksstation. In 1926 annexeerden ze het eiland, en drie jaar later ging er een grote expeditie die kant op, met Demme aan boord als een van de elf wetenschappers.
Een ondoordringbare duisternis
‘Ondoordringbare duisternis heeft het eiland onthuld. Alles is bevroren. Slechts zelden, gewoonlijk na een ‘aurora borealis’ komt er leven in de sneeuw,’ schreef Demme in 1931 in een telegram aan de Russische ijsbreker Miatel. Op dat moment bevond ze zich al bijna twee jaar op het eiland.
Tijdens deze eerste expeditie was ze een van de drie geografen. Haar dag bestond uit observeren en aantekeningen maken. Daarnaast was ze bioloog en vogelkenner, en dus hield ze zich ook bezig met de flora en de fauna.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Uit haar telegram blijkt allerminst dat ze zich zorgen maakte over de genadeloze temperaturen en ijzige wind waar ze mee te maken kreeg. Ze vertelt over de schoonheid van het landschap, en dat iedereen zo met zijn werk bezig is, dat ze van de ‘moeilijkheden, gevaren en bezwaren’ niks meekrijgen.
Dat ze zich als een vis in het water voelde, blijkt uit ook de bijnaam die ze van haar collega’s kreeg: Miss Noordpool. Volgens dagblad Het Volk (1931) woonde zij nog noordelijker dan de rest van de expeditieleden, omdat ze zich buiten het ‘rumoer’ van het onderzoeksstation wilde richten op de dieren.
Demme krijgt een team
In 1932 vertrok Demme opnieuw naar het noordpoolgebied. Ditmaal niet als onderzoeker, maar als leider van een expeditie. Ze kreeg de leiding over een klein poolstation op Noordland ( Severnaya Zemlya) en een team van drie mannen. Op 14 augustus 1932 zette de ijsbreker Roussanov het viertal af in de archipel.
Waar haar leiderschap in veel landen op zijn minst merkwaardig werd gevonden, werd ze in de Sovjet-Unie als een held onthaald. Daar lag in de jaren dertig een enorme nadruk op heroïsche ideaalbeelden. Piloten en poolonderzoekers – dat waren de mensen waar je tegen opkeek. Demme paste naadloos in dat plaatje.
Leestip: Dagboeken van tienerjongens uit de Sovjettijd geven uniek inkijkje in het leven van toen
De Russische poolonderzoeker Rudolf Samoylovich sprak ook vol lof over de Russische poolonderzoeksters. ‘Hij beweert dat vrouwen bij het overwinnen der groote moeilijkheden niet minder weerstandsvermogen hebben getoond dan mannen,’ schreef Het Volk in 1932. Samoylovich leidde in 1931 een zeppelinexpeditie naar Frans Jozefland.
Onderzoek tussen poolvossen en rendieren
Demme leek te genieten van de rust die er te vinden was in het Hoge Noorden. ‘Het is heerlijk om zich in den maneschijn, geheel alleen, op ski’s tusschen de hooge ijsbergen voort te bewegen,’ schreef ze in 1932. Ze vertelt hoe ze in een onbewaakt moment in een kleine ijskloof viel en omhoog kijkend de sterren zag fonkelen.
Leestip: Zo ziet het dagelijks leven eruit tijdens de poolwinter in het Hoge Noorden
Tijdens de Noordland-expeditie hield Demme zich bezig met het bestuderen van de poolvos en het rendier. Niet om ze te beschermen, maar om te kijken of het mogelijk was een industrie op te richten rondom deze soorten. Het idee leefde om bedrijven te vestigen op Noordland en de flora en fauna uit te buiten. Daarom moesten ook het weer en scheepvaartkwesties bestudeerd worden.
De droom van een poolindustrie
Demme keerde in 1934 weer terug in Leningrad en kwam voor de klas te staan, maar het leven boven de poolcirkel bleef lonken. Ze wilde weer het onderzoeksveld in. Omdat ze de financiering niet rond kreeg, liftte ze mee op vissersboten.
Die brachten haar op Nova Zembla. Daar onderzocht ze tussen 1940 en 1945 of het mogelijk was om een eidereendenindustrie op te tuigen. Deze forse eend heeft heel wat dons, en was daardoor erg in trek bij handelaren. De Sovjet-Unie deed tussen 1930 en 1960 om deze reden veelvuldig onderzoek naar de eidereend.
Leestip: Zo ziet het dagelijks leven eruit in Jakoetsk, de koudste stad ter wereld
Demme bouwde schuilplaatsen voor de eenden, roeide hun natuurlijke vijanden uit en leerde lokale handelaren hoe ze dons moesten verzamelen. In vijf jaar tijd hadden ze onder haar leiding 5354 kilo verzameld en Demme had haar PhD binnen.
In 1959 kwam er definitief een einde aan Demmes carrière. Ze ging met pensioen en trok zich terug in een huis aan de Zwarte Zee, waar ze een grote bloementuin aanlegde. In 1977 overleed ze en raakte ze grotendeels in de vergetelheid.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
