Vandaag is het 81 jaar geleden dat Auschwitz werd bevrijd door het Rode Leger. Van de kinderen die in het vernietigingskamp aankwamen, overleefden er maar weinigen. Een groot deel werd direct vermoord in de gaskamers. Peter Dattel was een uitzondering. Samen met zijn moeder Ruth belandde hij in het beruchte blok 10, waar nazi-artsen medische experimenten uitvoerden op gevangenen. Beiden overleefden Auschwitz en de daaropvolgende dodenmars – maar raakten elkaar na de oorlog kwijt. Pas jaren later vonden moeder en zoon elkaar terug.

Aankomst van de familie Dattel in Auschwitz

De exacte details van het verhaal van de familie Dattel zijn niet in alle bronnen eenduidig vastgelegd. Wel staat vast dat Peter en zijn ouders in 1943 vanuit Berlijn naar Auschwitz werden gedeporteerd. Over het lot van Peters vader Hans bestaan verschillende lezingen. Waarschijnlijk werd hij kort na aankomst vergast, al zijn er ook bronnen die suggereren dat hij tijdens de dodenmars om het leven kwam.

Ook Peters leeftijd bij aankomst is niet met zekerheid vast te stellen. Volgens sommige bronnen was hij drie jaar oud. Dat komt overeen met de leeftijd die hij volgens een documentaire van televisiezender ARTE was toen hij in het kamp aankwam. Dat is wel weer twee jaar jonger dan de vijf jaar die hij volgens de website van Staatsmuseum Auschwitz-Birkenau was.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Peter en zijn moeder Ruth werden ondergebracht in blok 10, een kampdeel dat berucht was vanwege de medische experimenten die er werden uitgevoerd op vrouwen. Ruth wekte de belangstelling van een SS’er vanwege haar vroegere werk als doktersassistent. Ze werd aangesteld als verpleegster en mocht haar zoon bij zich houden – een zeldzame uitzondering in een kamp waar kinderen vrijwel geen overlevingskans hadden.

Een kind tussen vrouwen in blok 10

De aanwezigheid van Peter had een grote impact op de vrouwen in het blok. Sommigen ontfermden zich over hem, speelden met hem en probeerden hem te beschermen. Voor anderen, vooral moeders die hun eigen kinderen bij aankomst waren kwijtgeraakt, was zijn aanwezigheid pijnlijk en confronterend.

Op een foto uit het Nationaal Archief, bovenaan dit verhaal, is Peter te zien naast zijn moeder. Volgens de begeleidende beschrijving werd hij meerdere keren geselecteerd voor de gaskamer, maar telkens teruggestuurd – mogelijk omdat zijn blonde haar en blauwe ogen hem in de ogen van de bewakers ‘te Duits’ deden lijken. Ook latere journalistieke bronnen, waaronder The New York Times in 1947, wijzen op de rol die zijn uiterlijk speelde bij zijn overleving.

Gescheiden tijdens de dodenmars

Als in de winter van 1945 het bericht komt dat het Rode Leger vanuit de Sovjet-Unie oprukt vanuit het oosten, besluiten de SS’ers de sporen van het vernietigingskamp uit te wissen. Tussen 17 en 21 januari 1945 worden bijna 60.000 gevangenen in de vrieskou op een dodenmars gestuurd richting de Poolse stad Loslau, onder wie ook Peter en zijn moeder.

Leestip: In 1944 slaagde een moordaanslag op Hitler bijna

Tijdens deze dodenmars raken Peter en zijn moeder van elkaar gescheiden. Hoe dat precies gebeurde, is niet volledig opgehelderd. Mogelijk gebeurde het in de chaos van de tocht, mogelijk droeg Ruth haar zoon bewust over aan een Tsjechisch echtpaar, toen duidelijk werd dat zij hem niet meer kon beschermen. Peter belandde uiteindelijk in de Tsjechische stad Brno, terwijl Ruth werd gedeporteerd naar Ravensbrück.

Een jarenlange zoektocht

Ruth overleeft het concentratiekamp en keert terug naar Berlijn, zonder haar zoon. Peter woont inmiddels in Tsjechië, bij het koppel dat zich over hem ontfermde tijdens de dodenmars. Ruth begint een jarenlange zoektocht naar Peter, en weet hem met hulp van het Rode Kruis te vinden in 1947. Op de foto bovenaan dit artikel vergelijken ze de identificatienummers die de nazi’s in hun arm hebben gebrand.

Leestip: De veldslag waarbij Amerikanen én Duitsers samen vochten – tegen de SS

Ze reist naar de grens tussen Duitsland en (toen nog) Tsjechoslowakije om hem op te wachten. Peter is echter sceptisch. Hij is het Duits verleerd en herkent zijn moeder in eerste instantie niet. Hij wil bij zijn adoptiefamilie blijven, maar stapt toch met Ruth in de trein naar Berlijn. Zij is inmiddels hertrouwd met een Duitse deserteur genaamd Friedhoff.

De terugkomst van Peter in Berlijn is gigantisch nieuws in de Joodse kringen in Berlijn. Hij is voor zover bekend de enige van alle gedeporteerde kinderen in Berlijn die de Holocaust heeft overleefd. Hij overlijdt in 2023 in de Duitse stad Keulen.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!