Op dinsdag 25 februari 1941 valt er bij veel Amsterdamse huishoudens in alle vroegte een pamflet op de mat. In grote zwarte letters staat er: ‘STAAKT!!! STAAKT!!! STAAKT!!!’ Tienduizenden arbeiders in Amsterdam en ver daarbuiten geven gehoor aan de oproep en leggen het werk neer. Wat volgt is de Februaristaking: een van de eerste en grootste openlijke protesten tegen de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog én de Jodenvervolging in heel bezet Europa.
De aanloop: systematische uitsluiting van Joden
Al snel na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog voeren de Duitsers in Nederland de ene na de andere maatregel door om Joden en niet-Joden van elkaar te scheiden. Als eerste worden Joodse ambtenaren massaal ontslagen. Daarna volgt verplichte registratie voor alle Joden.
Het blijkt een eerste aanzet naar de latere invoering van de Jodenster als verplicht herkenningsteken links op de borst. Ook dwingt de NSB hotels, restaurants en bioscopen bordjes op te hangen met de tekst ‘Voor Joden verboden’.
Leestip: Hoe crystal meth de Duitse oorlogsmachine in de Tweede Wereldoorlog op volle toeren bracht
Maar met deze toenemende onderdrukking groeit ook het verzet: vechtpartijen en confrontaties tussen de paramilitaire afdeling van de NSB en de Joodse knokploegen in Amsterdam zijn inmiddels aan de orde van de dag. Zodra SS-leider Heinrich Himmler vanuit Duitsland lucht krijgt van deze gewelddadigheden in de Nederlandse hoofdstad, beveelt hij tot vergeldingsacties.
De razzia’s van 22 en 23 februari 1941
De directe aanleiding voor de staking zijn de razzia’s in de Amsterdamse Jodenbuurt op 22 en 23 februari 1941. Op klaarlichte dag worden vierhonderd Joodse mannen opgepakt en naar het Jonas Daniël Meijerplein meegevoerd, waar publieke mishandelingen en vernederingen volgen. De Duitsers deporteren 389 van hen via doorgangskamp Schoorl naar concentratiekampen Buchenwald en Mauthausen.
De razzia’s brengen een golf van verontwaardiging teweeg in Amsterdam. De ondergrondse Communistische Partij Nederland (CPN), sinds 1940 verboden door de nazi’s, ziet geen andere optie dan het organiseren van een massale staking.
Tijdens een vergadering met vierhonderd Amsterdamse leidinggevende verzetsfunctionarissen krijgt het plan gestalte: een gezamenlijk geformuleerd stakingspamflet moet zo veel mogelijk arbeiders overhalen het werk twee dagen neer te leggen.
‘STAAKT!!!’, Amsterdam komt tot stilstand
En zo geschiedt. In de vroege ochtend van 25 februari trekken CPN-leden van deur tot deur om de pamfletten op te hangen. Gemeentebedrijven pakken de staking als eerste op, en algauw maken stilstaande trams het glashelder voor iedere Amsterdammer: er wordt gestaakt. Metaal- en dokwerkers leggen eveneens het werk neer, op scholen verlaten veel leerlingen het klaslokaal.
Zodoende breidt de actie zich als een olievlek uit over de hoofdstad en daarbuiten, veel sneller en grootschaliger dan de organisatoren hadden voorzien. Zaandam, Haarlem, Velsen, Hilversum, Bussum, Weesp, Muiden, Utrecht: in al deze steden wordt vandaag en soms ook nog de volgende dag gestaakt. In totaal doen tienduizenden mensen mee: het maakt de Februaristaking tot het grootste openlijke protest tegen de Jodenvervolging in heel Europa.
De bezetter slaat hard terug
Het is meteen ook de laatste publieke massale verzetsdaad, want de Duitsers slaan de Februaristaking genadeloos neer. Verzetsorganisaties moeten hun strijd tegen de bezetter voortaan vooral ondergronds voortzetten. Uiteindelijk komen er negen stakers om, raken er 24 zwaargewond en wordt een veelvoud daarvan gevangengenomen.
De deelnemende steden krijgen door de Duitsers torenhoge boetes opgelegd, Amsterdam wel vijftien miljoen gulden. Ook wordt burgemeester Willem de Vlugt ontslagen en vervangen door de pro-Duitse Edward Voûte. De bezetter opent actief de jacht op CPN-leden en andere verzetsleiders vanwege het organiseren van de staking.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Op 13 maart 1941 worden drie leiders van de staking en vijftien verzetsleden gefusilleerd op de Waalsdorpervlakte. In de maanden die volgen worden er nog tientallen mannen die aan de stakingen meewerkten opgepakt. Ze worden gefusilleerd of naar een concentratiekamp afgevoerd.
De Joodse historicus Jacques Presser zal na de oorlog schrijven dat de Februaristaking voor veel Joden ‘een van de machtigste ervaringen van hun leven’ was geweest, omdat de Nederlanders zich op zo’n ongekende schaal solidair toonden met hen.
Hoe wordt de Februaristaking herdacht?
Sinds 1946 wordt de Februaristaking nog ieder jaar herdacht. Dat gebeurt op 25 februari in het hart van de voormalige Amsterdamse Jodenbuurt, op het Jonas Daniël Meijerplein – inderdaad, de plek waar de Duitsers voorafgaand aan de Februaristaking honderden Joodse mannen verzamelden en folterden.
Leestip: Wie was verzetsheldin Truus van Lier? De 22-jarige studente die een NSB-politieagent doodschoot
Het monument De Dokwerker siert er nu het plein: het bronzen beeld stelt een staker voor en staat symbool voor het verzet van de kleine man tegen de grote macht. Ook buiten Amsterdam, in Zaandam en in Hilversum, wordt op 26 februari de Februaristaking jaarlijks herdacht.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
