Wie in Baarle-Hertog door de winkelstraat wandelt, steekt ongemerkt meerdere keren de grens tussen Nederland en België over. Die loopt hier namelijk niet langs een rivier of dijk, maar dwars door huizen, winkels en stoepen. Zo wonen buren in verschillende landen en liggen winkels deels in Nederland en deels in België. Deze wirwar van enclaves en exclaves is uniek in de wereld. Hoe is deze opmerkelijke grenssituatie ontstaan?
Een middeleeuws machtsconflict
Om het ontstaan van Baarle-Hertog en Baarle-Nassau te begrijpen, moeten we terug naar de Middeleeuwen Rond 1198 raakt Hendrik I van Brabant, stichter van onder meer ’s-Hertogenbosch en Eindhoven, verwikkeld in een machtsstrijd met Dirk VII, graaf van Holland. Beide heren proberen hun invloed uit te breiden en richten hun blik op de heerlijkheid Breda, strategisch gelegen tussen hun gebieden.
De heer van Breda, Godfried II van Schoten, kiest eieren voor zijn geld. Hij sluit een verbond met Hendrik I en draagt het eigendom van Breda aan hem over. Hendrik geeft het gebied direct weer in leen terug, waarmee Godfried leenman van Brabant wordt. Als beloning ontvangt hij ook uitgestrekte, onontgonnen gronden, waaronder de heide rond het dorp Baarle.
Leestip: Deze Belgische enclave in Nederland was jarenlang betwist, en het is niet Baarle-Hertog
In Baarle vestigen zich voormalige krijgslieden van Hendrik I, die als dank voor hun militaire diensten percelen grond krijgen. De hertog behoudt het eigendom van deze ontgonnen stukken – en daarmee de belastinginkomsten – terwijl de omliggende gronden onder het beheer van de heer van Breda vallen.
Twee Baarles naast elkaar
Zo ontstaan in de Middeleeuwen twee bestuurlijke eenheden: Baarle-onder-den-Hertog en Baarle-onder-Breda. In de praktijk verschillen ze nauwelijks. Beide gemeenschappen hebben een eigen schepenbank, maar delen dezelfde parochie en rechten. Bovendien vallen ze indirect onder dezelfde machthebber: de heer van Breda blijft immers leenman van de hertog van Brabant.
De inwoners leven grotendeels vreedzaam naast elkaar, en de situatie is aanvankelijk niet uitzonderlijk. In middeleeuws Europa ontstaan door erfopvolging, leenverhoudingen en territoriale ruil vaker enclaves. Dat verandert pas in de zeventiende eeuw.
De Vrede van Münster verandert alles
In de zeventiende eeuw komt Breda in handen van de familie Nassau, waardoor Baarle-onder-Breda bekend wordt als Baarle-Nassau. Baarle-Hertog blijft onderdeel van het Brabantse Turnhout. De bestuurlijke grenzen lopen nu al kriskras door het dorp.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Met de Vrede van Münster in 1648 scheidt de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zich af van het Spaanse Rijk. De nieuwe staatsgrens wordt dwars door Brabant getrokken: Breda komt bij de Republiek, Turnhout bij Spanje. Zo komen Baarle-Hertog en Baarle-Nassau plotseling in twee verschillende staten terecht.
Samenleven ondanks staatsgrenzen
Toch blijven de inwoners samenwerken. Ze zorgen gezamenlijk voor armen, richten een gedeelde school op en betalen samen de leraar. Tegelijk ontstaat er rivaliteit tussen de protestantse schout en de katholieke pastoor, die beiden hun invloed proberen te vergroten. De grenzen zijn politiek scherp, maar het dagelijks leven blijft verweven.
Tijdens de Franse Tijd en het daaropvolgende Koninkrijk der Nederlanden blijven Baarle-Hertog en Baarle-Nassau bestuurlijk gescheiden, ook al behoren ze tot hetzelfde land. Met de Belgische afscheiding in 1839 komen de twee Baarles opnieuw in verschillende staten te liggen.
Het ‘gat in de grens’
In het Tractaat van Maastricht (1839) worden de grenzen tussen Nederland en België vastgelegd. Maar tussen grenspaal 214 (Poppel) en 215 (Chaam) ontbreekt een duidelijke scheidslijn. Door de historische lappendeken van gronden is er geen eenduidige grens te trekken. Men besluit het probleem voorlopig te laten rusten.
Leestip: Bijzondere grenzen: dit zijn 6 opvallende exclaves en enclaves in Europa
Pas in 1974 worden de gemeentelijke grenzen in Baarle officieel erkend als rijksgrenzen. Daarmee wordt het ‘gat in de grens’ na 141 jaar gedicht. In 1995 krijgen ook de afzonderlijke enclaves en exclaves hun definitieve juridische status.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
