Fonteinen die automatisch aan en uit gingen. Mechanische bedienden die handdoeken aanboden. Muzikanten die op vaste tijden trommelden. Het klinkt als technologie uit de moderne tijd, maar deze wonderlijke apparaten werden al in de twaalfde eeuw bedacht. Hun maker: Ismail al-Jazari, een ingenieur wiens werk eeuwen vooruitliep op zijn tijd.
Een ambachtszoon met een passie voor techniek
Badi al-Zaman Abu al-Izz Ismail ibn al-Razzaz al-Jazari werd in 1136 geboren in Diyarbakır, in het huidige Turkije. Hij was waarschijnlijk de zoon van een eenvoudige ambachtsman, maar ontwikkelde zich tot een van de invloedrijkste ingenieurs van de middeleeuwse wereld. Hij ontwierp meer dan honderd mechanische apparaten.
Leestip: 6 middeleeuwse uitvindingen die we nog steeds gebruiken
Wat Al-Jazari onderscheidt van veel andere uitvinders uit de Middeleeuwen, is zijn drang om zijn kennis te delen. Waar tijdgenoten hun technieken vaak geheimhielden, legde hij zijn werk juist uitvoerig vast.
Een middeleeuwse handleiding vol machines
Die kennis bundelde hij in zijn beroemde Boek van kennis van vernuftige mechanische apparaten. Daarin beschreef hij zijn uitvindingen met nauwkeurige diagrammen en kleurrijke illustraties, zodat lezers precies konden zien hoe elk onderdeel werkte.
Van het boek zijn meerdere onvolledige manuscripten bewaard gebleven, waaronder een exemplaar in het Topkapi Sarayi Museum in Istanbul. De apparaten in het boek zijn opvallend veelzijdig: praktisch én speels. Al-Jazari combineerde nut met vermaak, techniek met esthetiek.
De olifantenklok van Al-Jazari
Een van zijn bekendste creaties is de olifantenklok, te zien op de afbeelding bovenaan. Elk halfuur worden de interne mechanismen geactiveerd: de vogel bovenop de koepel fluit, een man laat een bal in de bek van een draak vallen en de olifantenrijder slaat tegen de kop van het beest.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Eenvoudige waterklokken werden al gebruikt in het oude Egypte en Mesopotamië, maar Al-Jazari tilde het principe naar een ongekend niveau van complexiteit en symboliek.
Bouwde Al-Jazari de eerste robot?
Sommige historici noemen Al-Jazari’s werk zelfs de oorsprong van de robotica. Zo ontwierp hij een muzikale automaat met trommelaars waarvan het ritme kon worden aangepast. Door pinnen en nokken te verplaatsen, kon de gebruiker het patroon veranderen – een vroege vorm van programmeren.
Naast dit soort showstukken ontwierp Al-Jazari ook apparaten voor alledaags gebruik. Denk aan waterpompen, krukassen en meetinstrumenten. Zijn techniek was bedoeld om werk te verlichten en processen efficiënter te maken.
Opvallend is hoe toegankelijk Al-Jazari zijn werk beschreef. Zijn taal was helder en praktisch, bedoeld voor vakmensen en leerlingen, niet alleen voor een elite. Sommige onderzoekers vergelijken zijn boek dan ook met een middeleeuwse technische handleiding. Dat maakte zijn kennis overdraagbaar – en duurzaam.
De Leonardo da Vinci van het Oosten?
Al-Jazari overleed in 1206, maar zijn uitvindingen zouden nog vele jaren een sleutelrol spelen. Een daarvan was een watervoorzieningssysteem met tandwielen en hydraulische energie, dat werd gebruikt in de moskeeën en ziekenhuizen van Diyarbakir en Damascus. In sommige gevallen bleven systemen die naar zijn ontwerp waren gemodelleerd zelfs tot in de moderne tijd in gebruik.
Leestip: 5 middeleeuwse beroepen die tegenwoordig niet meer bestaan
Veel van zijn ideeën verschenen pas eeuwen later in Europa. Zijn werk aan conische kleppen – een belangrijk onderdeel van de waterbouwkunde – werd meer dan twee eeuwen later pas voor het eerst in Europa vermeld door Leonardo da Vinci, die naar verluidt ook gefascineerd was door Al-Jazari’s automaten.
Als vader van de robotica wordt hij regelmatig omschreven als de ‘Leonardo da Vinci van het Oosten’, maar het zou juister zijn om Leonardo te omschrijven als de ‘Al-Jazari van het Westen’.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
