Geschiedenis en Cultuur

DNA onthult dat voorname Vikingstrijder een vrouw was

Nieuw bewijs vraagt om heroverweging van beroemd graf en kan nieuw licht werpen op genderrollen bij de Vikingen. donderdag, 9 november 2017

Door Michael Greshko

In wat nu Zuidoost-Zweden is, werd meer dan duizend jaar geleden een gefortuneerde Vikingstrijder te ruste gelegd in een majestueus graf vol zwaarden, pijlpunten en twee geofferde paarden. Het graf was een afspiegeling van het leven van een mannelijke Vikingstrijder. Dat is althans wat veel archeologen dachten.

Nieuwe DNA-analyses van de botten leggen echter een geheim bloot: in het graf ligt een vrouw.

Door het onderzoek, dat onlangs in de American Journal of Physical Anthropology is gepubliceerd, moesten archeologen hun kennis van de Vikingen bijschaven. Deze middeleeuwse zeevaarders plunderden en dreven eeuwenlang handel in heel Europa.

“Tot op heden werd het graf gezien als het ‘ideale’ graf van een mannelijke Vikingstrijder”

door Davide Zori

“Tot op heden werd het graf gezien als het ‘ideale’ graf van een mannelijke Vikingstrijder,” zegt Davide Zori, archeoloog aan Baylor University. Hij was niet bij het onderzoek betrokken. “Het nieuwe onderzoek zegt alles over onze archeologische interpretatie: we hebben altijd alles gebaseerd op onze kijk op genderrollen.”

Overleveringen over de Vikingen suggereerden al dat niet alle krijgers mannen waren. Een vroeg-tiende-eeuws Iers verhaal gaat over Inghen Ruaidh (de Rode Maagd), een vrouwelijke krijger die een Vikingvloot naar Ierland leidde. Zori merkt op dat in talloze Vikingsaga’s, zoals in de dertiende-eeuwse Völsunga-saga, ‘schildmaagden’ naast mannelijke krijgers vechten.

Sommige archeologen deden deze vrouwelijke krijgers echter af als mythologische verfraaiingen. Een opvatting die werd gekleurd door moderne verwachtingen van genderrollen.

Men ging uit van een man

Sinds het eind van de jaren tachtig van de negentiende eeuw hebben archeologen de ‘Birka-krijger’ door deze bril gezien. In leerboeken werd het graf toegeschreven aan een man, maar niet op basis van wat de botten vertelden. Aangezien naast de overblijfselen zwaarden, pijlpunten, een speer en twee geofferde paarden werden aangetroffen, was dit volgens archeologen het graf van een krijger en dus van een man.

Zoals beschreven in het hoofdartikel van de National Geographic-editie van maart 2017 over Vikingen veranderde dit allemaal toen Anna Kjellström, bioarcheologe aan de Universiteit van Stockholm, het bekken en de onderkaak van de strijder voor het eerst grondig onderzocht. De afmetingen ervan kwamen overeen met die van een vrouw.

Zoals beschreven in het hoofdartikel van de National Geographic-editie van maart 2017 over Vikingen veranderde dit allemaal toen Anna Kjellström, bioarcheologe aan de Universiteit van Stockholm, het bekken en de onderkaak van de strijder voor het eerst grondig onderzocht. De afmetingen ervan kwamen overeen met die van een vrouw.

De analyse van Kjellström, die tijdens een conferentie in 2014 werd gepresenteerd en in 2016 werd gepubliceerd, deed niet veel stof opwaaien en sommige archeologen boden tegenstand. De opgraving vond ruim een eeuw geleden plaats. Misschien waren de botten verkeerd gelabeld? Dat was ook gebeurd bij graven in de buurt. Of misschien waren de botten van het skelet verwisseld met de botten van andere mensen?

Onder aansturing van Charlotte Hedenstierna-Jonson, archeologe aan de Universiteit van Uppsala, werden er twee soorten DNA geëxtraheerd. Aan de hand van het mitochondriaal-DNA, dat van moeder op kind wordt overgeërfd, kon worden vastgesteld of de botten van één of meer personen waren. Het kern-DNA van de krijger zou de biologische sekse onthullen.

De resultaten waren duidelijk. Het team vond geen enkele Y-chromosoom in de botten en het mitochondriaal-DNA van de verschillende botten kwam overeen. De overblijfselen waren van één persoon en die persoon was een vrouw.

Volgens Hedenstierna-Jonson en haar collega’s was de vrouw waarschijnlijk een krijger en zelfs een gerespecteerde strateeg. “Op haar schoot lag een bordspel,” vertelde Hedenstierna-Jonson in een eerder interview. “Dat kan erop wijzen dat zij tactieken bepaalde en dat ze een leider was.”

Leven van de Vikingen         

Zori blijft gefascineerd door wat de ontdekking zegt over Birka, de handelsnederzetting uit het Vikingtijdperk waar de vrouw was begraven. De regio is niet alleen een van de grootste en bekendste Vikingbegraafplaatsen, maar was ook een bloeiend handelsknooppunt. De plaats werd overstelpt met zilver uit Byzantium en Arabië door de verkoop van pelzen en slaven, die over de Dnjepr en de Wolga werden verscheept.

De graven van Birka hebben een uitgesproken internationale uitstraling, die volgens Zori mogelijk te wijten is aan het verkeer van goederen en mensen. De begrafenisrituelen in Birka liepen sterk uiteen, van lijkverbranding tot overledenen die op een stoel werden geplaatst.

“Birka verbond de Vikingwereld. De plaats draaide om handel, verandering, het komen en gaan van mensen. Niet om elkaar afmaken,” voegt hij eraan toe. “Dat het graf in deze handelsplaats een krijgshaftige kant heeft, is ook belangrijk. Hierdoor worden twee belangrijke aspecten van de Vikingwereld met elkaar verbonden.”

Hoewel mogelijk, is het volgens Zori onwaarschijnlijk dat de nabestaanden de vrouw met de uitrusting van een krijger hebben begraven zonder dat ze die rol bekleedde. Gezien het bewijsmateriaal heeft Zori veel vertrouwen in de onderzoeksresultaten.

Zori: “De teksten over vrouwelijke strijders hebben altijd al veel interesse gewekt. Dankzij nieuwe technologieën kunnen we tekst en archeologie nu nader tot elkaar brengen.”