Geschiedenis en Cultuur

Waar ontstond het voetbal? Archeologen aan het woord

“Het idee van een teamsport werd uitgevonden in Meso-Amerika.”Tuesday, June 19, 2018

Door Erin Blakemore
Foto's Van B. Anthony Stewart, National Geographic Creative
In 1957 spelen jongens in Rome een potje voetbal naast de bogen van een aquaduct uit de oudheid.

Voetbal is verreweg de populairste sport op aarde, en dat heeft zo zijn redenen. Minstens 265 miljoen mensen beoefenen de sport, die op een willekeurig stukje straat of veldje beoefend kan worden. Jonge spelertjes vergelijken zich graag met de vedetten die in grote stadions de sterren van de hemel spelen, zoals ze dat dit jaar ook op het WK in Rusland doen.

Maar als we naar de vroege voorlopers van al dat geloop, geschop en gepass kijken, dan moeten we de klok een heel stuk terugzetten en de wereldbol een kwartslag draaien – en dan maar hopen dat het ons niet gaat duizelen.

De Chinezen waren in de derde eeuw v.Chr. de eersten die het leuk vonden om bij wijze van sport ballen in een net te schoppen. Het moderne voetbal ontstond in de negentiende eeuw in Engeland. Maar de echte voorloper van de meeste moderne balsporten zoals we die tegenwoordig beoefenen, moet in Amerika worden gezocht.

“Het idee van een teamsport werd uitgevonden in Meso-Amerika,” zegt Mary Miller, een kunsthistorica van de Yale University die uitgebreid studie heeft gedaan naar vroege bewijzen van de sport. (Bekijk vintage foto’s van voetbal over de hele wereld.)

Voetbaloorlog

In Meso-Amerika, de oude cultuurregio die zich uitstrekt van Mexico tot Costa Rica, bloeiden beschavingen op die later door Columbus zouden worden ‘ontdekt’. Veel van deze culturen beoefenden een sport waarbij een zware bal werd gebruikt, gemaakt van een bestanddeel uit boomhars.

Het is onduidelijk waar precies het spel drieduizend jaar geleden werd uitgevonden, maar het was bij veel Meso-Amerikaanse volken populair, van de Teotihuacanen en de Azteken tot de Maya’s. De naam ervan verschilde, van ullamaliztli in het Azteeks tot pok-ta-pokof pitz in Mayatalen. Dat gold ook voor de spelregels, waaronder de vereiste dat de bal in het spel gehouden moest worden door hem met lichaamsdelen of met behulp van rackets of bats voort te bewegen.

In deze oude beschavingen werd de vervaardiging van rubberen ballen geperfectioneerd – duizenden jaren vóór de introductie van gevulkaniseerd rubber.

“De mensen vervaardigden waarschijnlijk duizenden en nog eens duizenden rubberen ballen,” zegt Miller. De ballen waren hol en konden wel zeven kilo wegen.

Deze vroege ‘voetballen’ lijken alomtegenwoordig te zijn geweest onder de volken die de sport beoefenden, en bij archeologische opgravingen zijn er talloze exemplaren gevonden. Andere bewijzen voor het bestaan van het spel lopen uiteen van afbeeldingen op aardewerk tot meer dan 1300 speelvelden die door stenen muren werden omringd. Deze speelvelden, die in heel Meso-Amerika zijn gevonden, boden plaats aan een groot aantal toeschouwers.

Ook historische bronnen bevatten verwijzingen naar het spel, in de vorm van de geschriften van Diego Durán, een Dominicaanse priester uit de koloniale tijd. Zijn ooggetuigenverslagen van het leven van de Azteken bevatten ook een beschrijving van het balspel zoals dat in 1585 werd gespeeld.

De Azteekse spelers stuiterden de bal heen en weer tussen twee teams, waarbij ze alleen hun heupen en billen mochten gebruiken (dus geen voeten of handen). Daarbij probeerden ze de bal met slechts één tussenstuit over een middellijn te krijgen en de achterwand op de helft van de tegenstander te raken. Spelers liepen tijdens het spel vaak levensgevaarlijke verwondingen op wanneer ze door de harde, zware bal werden geraakt.

Als een speler erin slaagde de bal door een hoog opgehangen ring op de helft van de tegenstander te stuiten, was het spel meteen in zijn voordeel beslist.

De winnaar, zo schreef Durán, “werd geëerd alsof hij een man was die talloze tegenstanders had verslagen en een veldslag had gewonnen.”

Jezelf opofferen...

Hoewel dit balspel ook dagelijks en op geïmproviseerde wijze werd gespeeld, zoals het huidige voetbal of basketbal, speelde de sport een centrale rol in de religie en oorlogvoering van de Meso-Amerikaanse culturen. Naar verluidt speelden Azteekse koningen het spel ter vervanging van oorlog, waarbij ze met een sportieve zege de heerschappij over grondgebied wonnen of diplomatieke conflicten konden bijleggen.

Bij de Maya’s en in de Veracruz-cultuur was de inzet nog hoger: bij sommige rituele balspelen werden de verliezers geofferd.

De details van dit ritueel zijn onduidelijk, maar rond speelvelden met gedecoreerde reliëfs zijn afbeeldingen van het bloederige offeren van verliezers gevonden. Ook in het scheppingsverhaal van de Maya’s zijn sport en religie innig verweven: op een speelveld verslaat een balspelende tweeling de heersers van de onderwereld, waarna ze in de zon en de maan veranderen.

De Maya’s “riepen hun godheden vrijwel dagelijks in een balspel aan,” zegt Miller. “Het spel bevat het centrale element van de strijd tussen mensen en goden.”

Ondanks aanwijzingen dat de verliezers soms het loodje legden, meenden sommige twintigste-eeuwse archeologen volgens Miller dat alleen de winnaars werden geofferd. Miller denkt dat deze archeologen de Maya’s als een uitzonderlijke en vooral niet als een bloeddorstige beschaving wilden afschilderen.

“Ze konden niet geloven dat de Maya’s aan mensenoffers deden,” zegt ze. “We weten nu dat dat onzin was, evenals het idee dat een winnende speler zou worden geofferd.” In de mythologie van de Maya’s wordt de verliezer van het balspel onthoofd, en tegenwoordig denken de meeste experts dat het de verliezers waren, niet de winnaars, die een kopje kleiner werden gemaakt.

Onbekend is nog steeds hoe het spel precies werd gespeeld en hoe het gruwelijke ritueel dat de verliezers te wachten stond, in zijn werk ging. Maar de geest van het balspel, volgens Miller een geest van “gecompliceerd teamwerk”, is terug te vinden in de moderne versies van het spel en in de miljoenen spelers die tegenwoordig overal ter wereld in prachtige stadions of op geïmproviseerde veldjes dribbelen, voorzetten geven en passen.

bekijk galerij