In de Middeleeuwen kregen katten steeds vaker een duistere reputatie. Een opvallend hoofdstuk in die geschiedenis begint in 1233, wanneer paus Gregorius IX in een pauselijke tekst een vermeend ketters ritueel beschrijft waarin een zwarte kat wordt vereerd. Het verhaal wordt tegenwoordig vaak nóg spectaculairder verteld: de paus zou katten tot werktuigen van Satan hebben verklaard, waarna ze massaal werden gedood en de Zwarte Dood vrij spel kreeg. Maar wat weten we over dat bijzondere hoofdstuk uit de geschiedenis?
De paus die de strijd tegen ketterij opvoerde
Gregorius IX was de 178ste paus van de katholieke kerk en regeerde van 1227 tot 1241. Tijdens zijn pontificaat speelde hij een belangrijke rol bij de institutionalisering van de pauselijke inquisitie, waarmee de kerk ketterij systematischer probeerde op te sporen en te bestrijden.
Gregorius beschouwde ketterij als een ernstige bedreiging voor het christelijke geloof en de kerkelijke orde. Inquisiteurs kregen daarom vergaande bevoegdheden om vermeende ketters te onderzoeken en te vervolgen. Een van hen was Konrad von Marburg, een Duitse geestelijke die bekendstond om zijn bijzonder harde optreden.
Juist berichten van Konrad over vermeende ketterse praktijken in Duitsland vormden de aanleiding voor een pauselijke tekst die later een belangrijke plaats zou krijgen in de geschiedenis van de kat.
Hoe een zwarte kat in een pauselijke tekst belandde
In 1233 vaardigde Gregorius IX Vox in Rama uit, een tekst gericht tegen vermeende ketterse groepen in Duitsland. Daarin staat een uitvoerige beschrijving van rituelen waarvan de deelnemers werden beschuldigd.
Een van de opvallendste passages gaat over een zwarte kat. Tijdens een bijeenkomst zou een zwarte kat zijn verschenen, waarna de aanwezigen het dier vereerden. De kat maakte daarmee deel uit van een beschrijving van een vermeend duivels ritueel.
Dat betekent echter niet dat Gregorius alle katten tot satanisch verklaarde of opdracht gaf om katten te doden. Voor zo’n algemeen pauselijk verbod of bevel bestaat geen overtuigend historisch bewijs. Wel laat Vox in Rama zien dat de zwarte kat in de dertiende eeuw kon worden gebruikt als symbool van ketterij en duivelse praktijken.
De negatieve reputatie van katten ontstond bovendien niet door één pauselijke tekst. In de Middeleeuwen veranderde de symboliek rond katten gedurende langere tijd. Vooral zwarte katten werden later steeds vaker verbonden met hekserij, magie en de duivel. Tegelijkertijd bleven mensen katten gewoon houden, onder meer omdat ze muizen en andere plaagdieren bestreden.
Werden katten vervolgens massaal gedood?
Het populaire verhaal gaat dat Vox in Rama een grootschalige kattenvervolging in Europa ontketende. Door massale kattendoding zou de populatie sterk zijn afgenomen.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Voor zo’n rechtstreeks verband is echter weinig overtuigend historisch bewijs. Het is aannemelijk dat katten op bepaalde plaatsen vanwege religieuze overtuigingen of bijgeloof slecht werden behandeld en gedood, maar daaruit volgt niet dat Gregorius IX een Europese uitroeiingscampagne tegen katten begon.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat aan die vermeende kattenvervolging nog een veel grotere historische claim wordt gekoppeld: de Zwarte Dood.
Zorgde de demonisering van katten voor meer pest?
Ruim een eeuw na Vox in Rama bereikte de Zwarte Dood Europa. Vanaf 1347 en 1348 verspreidde de pest zich razendsnel over het continent en stierf een aanzienlijk deel van de Europese bevolking.
De ziekte werd veroorzaakt door de bacterie Yersinia pestis. Knaagdieren en vlooien kunnen een belangrijke rol spelen bij de verspreiding daarvan. Daardoor klinkt een veelgehoorde theorie op het eerste gezicht logisch: als Europeanen katten doodden, zouden ratten zich gemakkelijker hebben kunnen vermenigvuldigen en kon de pest zich sneller verspreiden.
Maar zo eenvoudig is het niet. Er is onvoldoende bewijs dat Gregorius’ tekst daadwerkelijk leidde tot een sterke afname van de Europese kattenpopulatie. Bovendien is de manier waarop de Zwarte Dood zich door middeleeuws Europa verspreidde complexer dan alleen een keten van katten, ratten en vlooien. Wetenschappers onderzoeken nog altijd welke dieren, vlooiensoorten en vormen van overdracht tijdens verschillende pestuitbraken de belangrijkste rol speelden.
We kunnen Gregorius IX daarom niet verantwoordelijk houden voor het verergeren van de Zwarte Dood. Het aantrekkelijke verhaal van de paus die katten demoniseerde en daarmee onbedoeld de pest hielp verspreiden, gaat verder dan het beschikbare historische bewijs.
De hardnekkige reputatie van de zwarte kat
Wat wél bleef bestaan, was de associatie tussen katten – en vooral zwarte katten – en het bovennatuurlijke. In latere eeuwen werden katten regelmatig verbonden met hekserij en magie. Die symboliek bleek zo hardnekkig dat zwarte katten tot op de dag van vandaag een rol spelen in bijgeloof en populaire cultuur.
Tegelijkertijd verdween de kat natuurlijk nooit uit het Europese dagelijks leven. Als jager op muizen en ander ongedierte bleef het dier praktisch nuttig, en tegenwoordig behoort de kat tot de populairste huisdieren.
Ook binnen het Vaticaan waren later uitgesproken kattenliefhebbers te vinden. Paus Benedictus XVI stond bijvoorbeeld bekend om zijn voorliefde voor katten.
De werkelijkheid is daarmee minder spectaculair dan de populaire legende over Gregorius IX, maar misschien juist interessanter. Eén zwarte kat in een dertiende-eeuwse beschrijving van ketterij groeide in latere vertellingen uit tot een verhaal over een paus, een kattenvervolging en zelfs de Zwarte Dood. Historisch bewijs voor die hele keten ontbreekt, maar de duistere reputatie die katten eeuwenlang achtervolgde, was wel degelijk reëel.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
