Geschiedenis en Cultuur

Op zoek naar het paradijs

In zijn onlangs verschenen boek Het ware paradijs ging archeoloog en journalist Tom Buijtendorp op zoek naar het paradijs van Adam en Eva. Hij vond aanwijzingen hiervoor, maar ook iets anders, namelijk dat migratie van alle tijden is.Friday, July 19, 2019

Door Tom Buijtendorp
Priesters van de kloosters van het Tanameer in Ethiopië tonen bezoekers oude heilige geschriften.

Hieronder volgt een deel van het essay van Tom Buijtendorp dat verschijnt in de augustus 2019 editie van National Geographic Magazine.

"In 2010 nam ik deel aan het door National Geographic opgezette Genographics-programma door een monster met wangslijm in te sturen. Na enige tijd kon ik online een wereldkaart raadplegen waarop als de stempels in een paspoort de zwerftocht van mijn voorouders was getekend zoals die zijn vastgelegd in mijn DNA. Het deed me beseffen dat ik een nazaat ben van migranten, zoals de meeste mensen op de wereld.

Vanuit Oost-Afrika vertrokken mijn voorouders tienduizenden jaren geleden naar het Midden- Oosten, waar hun nazaten bovengemiddeld lang bleven en de nodige ‘stempels’ verzamelden, genetische mutaties die bij de kenners bekendstaan als ‘markers’. Ze zagen er zo’n tienduizend jaar geleden de landbouw opkomen. Duizenden jaren later trokken ze door naar Europa om uiteindelijk terecht te komen in wat nu Nederland heet.

Ik besloot op zoek te gaan naar hun paradijselijke bakermat, de collectieve herinnering die de bron zou kunnen zijn geweest voor een verhaal als dat van Adam en Eva. Los van religie was ik vooral geïnteresseerd in de oeroude wortels van dit verhaal en de ontwikkeling die het samen met de oermigranten maakte.

De Genographic-kit van Tom Buijtendorp liet deze routes zien die zijn voorouders volgden vanuit Afrika.

Het werd een lange speurtocht over drie continenten. Het bracht me tot het inzicht dat migranten bij hun uittocht uit Afrika mogelijk herinneringen aan die bakermat hebben meegenomen. Ik zag in het Midden-Oosten hoe dit later verwerkt kan zijn in het paradijsverhaal van Adam en Eva, aangevuld met mythische elementen en mogelijk met waarnemingen van latere expedities uit de oudheid. In Australië bestaat een mondelinge traditie bij de Aboriginals.

Mijn zoektocht eindigde in Oost-Afrika, waar het volgens genetisch onderzoek en opgegraven menselijke fossielen is begonnen. Daar aan de kust kun je de zon uit de zee zien opkomen, een natuurlijk baken dat aangeeft dat dit het oostelijk puntje van Afrika is. Dat sluit aan bij het paradijsverhaal, waarin de Tuin van Eden in het oosten lag.

Dankzij de wetenschap kunnen we gedetailleerder terugkijken in die tijd. In Laetoli, in het noordwesten van Tanzania, zijn in 1976 de oudste voetafdrukken van mensachtigen gevonden, circa 3,7 miljoen jaar oud. Bevroren door de as van een vulkaanuitbarsting kwamen ze als een lang spoor tevoorschijn. Ook toen al was hier een rijk begroeid tropisch gebied. De Hadza-stam leeft er nog steeds zoals de jager-verzamelaars in de oertijd.

Vanaf de rand van de Oost-Afrikaanse Slenk zag ik in de diepte de nekken en koppen van giraffen boven het groen uitsteken. De honderden meters hoge klif is een oude breuk die dwars door Oost-Afrika loopt en voor de eerste mensen een paradijselijk leefklimaat schiep. Net als vroeger is het een afwisselend landschap van dichte bossen en open ruimten, waar zo een oermens uit het gebladerte zou kunnen stappen. Iets verderop schoot een groep gazelles over de weg, mogelijk op de vlucht voor een roofdier zoals de leeuw, die in dit gebied de eigenaardigheid heeft in bomen te slapen. Bij het meer trokken grote vluchten flamingo’s zich weinig aan van de badende nijlpaarden. Een beek met helder water maakte het paradijselijke plaatje compleet.

Een van de hier levende stammen, de Masai, bewaken hun oeroude tradities als nomadische krijgers. Gelet op hun taal komen ze oorspronkelijk uit een regio bij de Nijl, direct ten noorden van Ethiopië. Hun voorouders zouden zijn geschapen door de hemelgod Enkai. Die naam deed me denken aan de god Enki uit een scheppingsverhaal uit Mesopotamië dat verwant is met het paradijsverhaal van Adam en Eva. Een mogelijk spoor van de prehistorische mondelinge traditie.

In Ethiopië zijn de oudste resten van Homo sapiens opgegraven. Monniken op eilanden in het reusachtige Tanameer vertelden me dat dit de plek is van het oorspronkelijke paradijs.

Als een van de laatste witte vlekken werd de Ethiopische Nijl in de jaren dertig door de Britse ontdekkingsreiziger Cheesman in kaart gebracht. Pas in 1999 slaagden de avonturiers Nevada Weir en Virginia Morell er voor National Geographic in met een vlot en te voet vanaf de bron bij het Tanameer, de Nijl af te zakken naar de grens bij Soedan. Staand op een schommelende loopbrug kon ik me de aantrekkingskracht van het beginpunt voorstellen, bekend als de ‘kloof des doods’, naar de ontdekkingsreizigers die er het leven lieten.

Kopie van een houtsnede uit 1571 van Sebastian Münster. De kaart van Afrika is gebaseerd op het werk van de Griekse geograaf Strabo, die leefde van ca. 64 v.Chr. tot 25 n.Chr. De kaart toont de Nijl die ontspringt bij de ‘Montes Lunes’.

De nabije, bruisende waterval heeft nog steeds iets paradijselijks met het natte glimmende groen, en de regenboog in de tropische waterdamp. Ik zag kloosterbibliotheken waar handschriften met unieke passages over het paradijs worden bewaard. Ze zijn oeroud, zo blijkt uit losse snippers tussen de Dode Zeerollen, de beroemde fragmenten van onder meer de Bijbel die ik onderweg in Jeruzalem had gezien.

Bij jager-verzamelaars waren conflicten een belangrijke reden voor migratie. Zij leefden doorgaans in groepen van twintig tot zeventig personen. Boven de honderd tot 150 mensen nemen de onderlinge spanning en agressie snel toe en is het beter om op te splitsen. Mogelijk bevat het verhaal van Kaïn daaraan een vage herinnering. Nadat Adam en Eva noodgedwongen het paradijs verlieten, kregen hun zonen Kaïn en Abel ruzie. Puur uit jaloezie besluit Kaïn zijn eigen broer te vermoorden, waardoor hij als straf wordt verstoten en in oostelijke richting wegtrekt. Zijn groep raakte destijds al snel buiten beeld, maar is, naar we nu weten, richting Australië opgetrokken, waar de Aboriginals mogelijk nog een vage herinnering aan de migratie hebben vastgehouden.

Geweld en hongersnood zijn nog steeds belangrijke drijfveren voor migratie. In onder meer Ethiopië kwam ik beide elementen tegen. De grote armoede was zichtbaar van de hoofdstad Addis Abeba tot in het moeilijk toegankelijke binnenland. Medewerkers van de universiteit van Bahir Dar toonden me een samen met de Wageningen Universiteit opgezet project dat met irrigatie probeert de hongersnood in Oost-Afrika terug te dringen. De soms zeer emotionele verhalen maken begrijpelijk dat regelmatig grote bevolkingsgroepen op drift raken. Migratie hoort bij de mensheid. Het is een verhaal dat doorklinkt in onze oudste herinneringen, en dat ieder van ons in zijn DNA meedraagt."

De migrerende mens is van alle tijden. Nieuw genetisch onderzoek naar resten van de eerste bewoners van Europa laat zien dat het continent een smeltkroes is, met oeroude bloedlijnen uit Afrika, het Midden-Oosten en de Russische steppe. Lees alles over 'De eerste Europeanen' in het augustus magazine van National Geographic.

Tom Buijtendorp schreef Het ware paradijs, op het spoor van een vergeten ontdekking. Omniboek, 366 blz., € 24,99. Tot 27 oktober is een gelijknamige tentoonstelling te zien in museumpark Orientalis.