Exclusief: reconstructie van schedel afkomstig van mysterieuze rituele begraafplaats

Deze Scandinaviër werd behoorlijk oud voordat zijn schedel achtduizend jaar geleden werd uitgekozen voor een raadselachtige ceremonie.

Wednesday, June 24, 2020,
Door Kristin Romey
Het schedeldeel dat werd gebruikt voor de reconstructie van het gezicht van deze man maakte deel ...

Het schedeldeel dat werd gebruikt voor de reconstructie van het gezicht van deze man maakte deel uit van een vondst van nog andere menselijke schedels en kaakbeenderen van dieren die rond 6.000 v.Chr. in een Zweeds meer waren gelegd. De kunstenaar die de reconstructie maakte koos ervoor om de man een cape te geven van de huid van een everzwijn, een van de diersoorten die ook in het meer werden aangetroffen.

Foto van Oscar Nilsson

Hij heeft een fors postuur, deze vijftiger met grijze baard die in zijn mantel van everzwijnhuid verdwijnt. Zijn brede borstkas is bedekt met kalk en zijn lichtblauwe ogen zijn dichtgeknepen, alsof hij iets in de verte bekijkt. Hij heeft de naam ‘Ludvig’ gekregen en leefde zo'n achtduizend jaar geleden in het noorden van Europa.

Het is jammer dat Ludvig niet kan praten, want wetenschappers hebben hem heel wat te vragen.

Dit is de eerste keer dat een gezicht werd gereconstrueerd op basis van stoffelijke resten die zo'n tien jaar geleden werden opgegraven in het centrale deel van Zuid-Zweden, bij Kanaljorden. Op deze bijzondere archeologische vindplaats werden zo'n 6.000 jaar v.Chr. beenderen van mensen en dieren met opzet gerangschikt op een stenen plateau midden in een klein meer. Kanaljorden haalde in 2018 de internationale media toen onderzoekers een publicatie over de opgraving naar buiten brachten waarin stond dat er in twee schedels hout was aangetroffen. Dat zou erop wijzen dat op zijn minst enkele van de schedels op houten staken waren geplaatst. Wetenschappers hadden iets dergelijks nog nooit gezien.

“Het is een fascinerende plek om te werken, en behoorlijk complex,” zegt Fredrik Hallgren, die de leiding heeft over het Kanaljorden-project van de Zweedse Stiftelsen Kulturmiljövård, de stichting die zich bezighoudt met Zweeds cultureel erfgoed.

Het Charlottenborgs slott, een museum in het nabijgelegen stadje Motala, was de opdrachtgever voor de gezichtsreconstructie. Het beeld is sinds kort ook te bezichtigen in het museum dat is gevestigd in een door hertog Ludvig Wierich Lewenhaup gebouwd zeventiende-eeuws landhuis. De ‘oer-Ludvig’ is naar hem vernoemd.

Hannah Graffman, hoofd cultuur en vrije tijd in Motala, zegt dat de inwoners van de stad dankzij de reconstructie kunnen zien hoe een van de eerste inwoners eruitzag. Ze geeft toe dat zijn naam “niet echt een Steentijd-naam is.”

Kanaljorden, waar tussen 2009 en 2014 opgravingen werden gedaan, is met name van belang voor archeologen die in Scandinavië onderzoek doen naar het mesolithicum. Dit was het tijdperk dat de laatste gletsjers uit de regio waren verdwenen en groepen jager-verzamelaars, uit zowel het binnenland van West-Europa als uit het noordoosten van Europa, zo'n elfduizend jaar geleden het gebied binnentrokken.

De laatste rustplaats bij Kanaljorden verschilt van de meeste andere Scandinavische begraafplaatsen uit het mesolithicum, waar overledenen meestal in de grond werden begraven. Maar hier werden rond 6.000 v. Chr. de schedels van negen mannen en vrouwen met opzet in het meer gelegd, mogelijk allemaal op houten spiesen. De schedels waren afgewisseld met de kaakbeenderen (niet de schedels) van verschillende lokale diersoorten, zoals wilde zwijnen, beren, herten en dassen.

“Het lijkt net of de mensen en dieren elkaar op een symbolische manier aanvullen,” aldus Hallgren.

Archeoloog en kunstenaar Oscar Nilsson werd getroffen door het bijzondere karakter van Kanaljorden. Hij bestudeerde foto's van de vindplaats om te achterhalen wat de achterliggende reden voor de mensen in die tijd kon zijn geweest om de beenderen zo zorgvuldig onder water te arrangeren.

“Als je naar de schedels kijkt, en naar de manier waarop ze waren neergezet, kijk je hun verbeeldingswereld in, hun religie,” zegt hij.

Het lukte onderzoekers om van zes van de negen schedels DNA af te nemen, waardoor ze van de betreffende individuen de kleur van de huid, de haren en ogen konden bepalen. Sommige Europeanen uit het mesolithicum hadden waarschijnlijk een donkerder huidskleur dan de moderne inwoners, wat ook te zien is aan recente beelden van twee vrouwen die in dezelfde tijd als Ludvig of daarna in Scandinavië leefden. Ludvig heeft een lichte huid en lichte ogen, maar het DNA van een schedel van een vrouw van wie volgend jaar een reconstructie wordt gemaakt wijst erop dat zij blond was maar een donkerder huid had, wat een bewijs is voor de genetische complexiteit in Scandinavië in die periode.

Graffman is benieuwd wat de 21e-eeuwse inwoners van Motala van Ludvig zullen vinden, en ziet de reconstructie als een manier om een brug te slaan tussen mensen die in verschillende tijden in verschillende gebieden leefden.

“Dat proberen we op allerlei vlakken te doen, of dat nou via een reconstructie is, of via boeken die we lezen over andere mensen of kunst die we zien en die een band met anderen schept. Ik denk dat het belangrijk is om op zoek te gaan naar wat we als mensen delen.”

Dit artikel werd oorspronkelijk in het Engels gepubliceerd op NationalGeographic.com

lees verder

‘Unieke’ schedel toont gezicht van menselijke voorouder

Het verbluffende fossiel levert nieuwe inzichten op in de oorsprong van de mens. “Het is de schedel waarop we al die tijd hebben gewacht,” zegt een wetenschapper.

Je hebt misschien meer neanderthaler-DNA dan je denkt

Een recent model werpt een nieuw licht op eerdere aannames: moderne Afrikanen en Europeanen stammen voor een groter deel af van neanderthalers dan eerder werd gedacht.
Lees meer