Wanneer de zon al achter de horizon is verdwenen, kan er soms een opvallende blauwe gloed aan de hemel verschijnen. Het gaat hier om lichtende nachtwolken, een fenomeen dat in het Engels bekendstaat als noctilucent clouds. Deze zeldzame wolken vormen zich op ongeveer tachtig kilometer hoogte, aan de grens tussen de atmosfeer en de ruimte. Daarmee bevinden ze zich veel hoger dan gewone wolken en behoren ze tot de bijzonderste verschijnselen aan de nachtelijke hemel.
Wolken op grote hoogte
De meeste wolken ontstaan in de troposfeer, de onderste laag van de atmosfeer. Lichtende nachtwolken vormen zich echter in de mesosfeer, een veel hogere luchtlaag die zich uitstrekt tot ongeveer 85 kilometer boven het aardoppervlak.
Op deze hoogte zijn de omstandigheden extreem. De lucht is er zeer ijl en de temperatuur kan dalen tot ongeveer min 130 graden Celsius. Onder die omstandigheden kunnen minuscule ijskristallen ontstaan rond kleine stofdeeltjes die in de atmosfeer zweven. Een deel van dat stof is afkomstig van meteorieten die in de dampkring verbranden.
Daardoor verschillen noctilucente wolken sterk van gewone wolken. Waar regen- en stapelwolken bestaan uit waterdruppels of grotere ijskristallen, bestaan lichtende nachtwolken uit uiterst kleine ijskristallen die zich op grote hoogte in de atmosfeer bevinden.
Een verschijnsel dat pas laat werd ontdekt
Hoewel lichtende nachtwolken al veel langer bestaan, werden ze pas aan het einde van de negentiende eeuw voor het eerst uitgebreid beschreven. Opvallend genoeg gebeurde dat kort na de uitbarsting van de Indonesische vulkaan Krakatau in 1883.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
Die enorme eruptie bracht grote hoeveelheden stof en waterdamp in de atmosfeer. Sommige onderzoekers vermoeden dat deze extra deeltjes de vorming van lichtende nachtwolken hebben bevorderd. Anderen denken dat de uitbarsting vooral zorgde voor meer aandacht voor de hemel, waardoor het verschijnsel voor het eerst op grote schaal werd opgemerkt.
Tot op de dag van vandaag bestaat er geen volledige overeenstemming over de rol die Krakatau precies heeft gespeeld.
Wanneer zijn de wolken zichtbaar?
Wie lichtende nachtwolken wil zien, heeft in de zomer de grootste kans. Ze verschijnen vooral op middelhoge en hoge breedtegraden, waaronder Noord-Europa, Canada en het noorden van de Verenigde Staten. Ook in Nederland en België zijn lichtende nachtwolken tijdens heldere zomernachten regelmatig zichtbaar, vooral tussen eind mei en begin augustus.
Dat lijkt tegenstrijdig, omdat de temperatuur in de zomer juist het hoogst is. In de mesosfeer gebeurt echter het tegenovergestelde. Door grootschalige luchtstromingen koelt deze luchtlaag boven de poolgebieden tijdens de zomer sterk af. Die lage temperaturen zijn essentieel voor de vorming van de ijskristallen waaruit de wolken bestaan.
De beste momenten om ze te zien zijn één tot twee uur na zonsondergang of vlak voor zonsopkomst. Hoewel het aan de grond al donker is, worden de wolken op grote hoogte nog steeds door de zon beschenen. Daardoor lichten ze op als zilverblauwe golven.
Een hulpmiddel voor klimaatonderzoek?
Wetenschappers onderzoeken al jaren of lichtende nachtwolken vaker voorkomen dan vroeger. Waarnemingen vanaf de grond en gegevens van satellieten lijken erop te wijzen dat de wolken tegenwoordig vaker zichtbaar zijn en ook op lagere breedtegraden verschijnen.
De oorzaak daarvan is nog niet duidelijk. Mogelijk speelt de toename van waterdamp in de atmosfeer een rol. Ook het groeiende aantal raketlanceringen zou extra stofdeeltjes en waterdamp naar grote hoogten kunnen brengen, waardoor de omstandigheden voor wolkenvorming veranderen.
Omdat lichtgevende nachtwolken ontstaan in een gebied dat moeilijk te onderzoeken is, kunnen ze onderzoekers waardevolle informatie geven over veranderingen hoog in de atmosfeer. Ze functioneren daarmee als zichtbare aanwijzingen van processen die zich ver boven het aardoppervlak afspelen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Jim is editor voor National Geographic. Hij studeerde sociale geografie, en specialiseerde zich in duurzaamheid en groene steden. Schrijven is zijn passie; hij ziet in elk verhaal – hoe klein ook – een kans om de wereld beter te begrijpen. In zijn vrije tijd bezoekt hij graag concerten en filmhuizen, of gaat hij hardlopen.
