Nieuwe dinosauriërsoort ontdekt dankzij fossielenschat

Australische mijnbouwers hebben een juweel van een dinosauriër gevonden: een planteneter ter grootte van een hond die de naam Weewarrasaurus pobeni heeft gekregen.vrijdag 7 december 2018

Door John Pickrell
In deze illustratie waadt een kudde Weewarrasaurussen door een ondiep meer in een gebied dat nu tot Australië behoort.

Het was een sprankelende vondst die in de mijn van Wee Warra bij het afgelegen stadje Lightning Ridge in de Australische outback werd gedaan, en hij leverde een nieuwe dinosauriërsoortop:Weewarrasaurus pobeni. Dit dier moet ongeveer zo groot als een labrador retriever zijn geweest, liep op zijn achterpoten, had een snavel en ook tanden om planten af te snijden.

Het type dinosauriër waartoe de Weewarrasaurus behoort, zijn de ornithopoden, die in de veiligheid van kuddes of kleine troepen leefden. De nu gevonden fossielen – die worden beschreven in een wetenschappelijk artikel dat dinsdag in het tijdschrift PeerJ is verschenen– dragen hun steentje bij aan het groeiende bewijs dat de fauna van planteneters op het zuidelijk halfrond in het tijdperk van het Krijt uit heel andere wezens bestond dan de soorten in Noord-Amerika, waaronder talloze verwanten van de gehoornde Triceratops of de groep ‘eendensnaveldinosauriërs’ waartoe de hadrosauriërs behoren.

Maar het opmerkelijkste aan deze fossielen is misschien wel dat ze bestaan uit opaal, de edelsteen die in de deelstaat Nieuw-Zuid-Wales veel wordt gevonden.

Nieuwe dinosauriërsoort ontdekt dankzij fossielenschat

“Als paleontoloog ben ik eigenlijk vooral geïnteresseerd in de anatomie – de botten en in dit geval de tanden,” zegt hoofdauteur Phil Bell van de University of New England in Armidale, New South Wales.

“Maar als je in Lightning Ridge werkt, kun je niet negeren dat sommige van deze fossielen bewaard zijn gebleven in prachtig opaal, in alle kleuren van de regenboog,” zegt hij.

Unieke plek

Dit droge gebied op zo’n 725 kilometer ten noordwesten van Sydney is bezaaid met de schachten van honderden kleine mijntjes. Maar er worden zelden dinosauriërfossielen gevonden, dus is het volgens Bell een wonder dat het gefossiliseerde kaakbeen is gevonden.

“Het is echt een uniek gebied,” zegt hij. “Je vindt nergens ter wereld een plek als deze, waar dinosauriërs in glanzend opaal bewaard zijn gebleven.” De bijna honderd miljoen jaar oude fossielen zijn stukken kleurig opaalsteen dat in de loop van miljoenen jaren diep onder de grond is gevormd in gesteente dat veel silica bevatte.

De fossielen werden in 2013 gevonden door de in Adelaide gevestigde opaalhandelaar Mike Poben, naar wie de nieuwe dinosauriërsoort is vernoemd. Hij had een zak vol ruwe opaalsteen van mijnwerkers gekocht en doorzocht de brokken steen zoals altijd op mogelijke fossielen. Toen viel zijn oog op een ongebruikelijk brokstuk.

“Iets zei me dat ik naar tanden zat te kijken,” herinnert hij zich. “Ik dacht: ‘Mijn God, als dit tanden zijn, dan is het een kaakbeen.’”

Poben bewaarde het potentiële kaakbeen en gaf het resterende opaal mee aan een runner, die door Lightning Ridge reed om de stenen aan de man te brengen. Na negen dagen kwam hij met de zak onverkochte stenen terug, dus had Poben de gelegenheid de brokstukken nog eens te bekijken.

“Ik vond nóg een botfragment, kleiner en met tandkassen. Ik draaide het ding om en toen begon het me te dagen,” vertelt hij. “Toen ik de beide stukken naast elkaar legde, besefte ik dat ze tot één en hetzelfde kaakbeen behoorden.”

De paleontoloog die de dinosauriër later formeel zou beschrijven, Phil Bell, was zelf totaal verbluft toen hij het kostbare fossiel met zijn herkenbare tanden in 2014 voor het eerst zag. Poben schonk het fossiel aan het Australian Opal Centre, een museum in Lightning Ridge met de grootste collectie fossielen in opaalsteen.

Dinosauriers van Gondwana

Deze Weewarrasaurus behoort tot een groeiend aantal ontdekkingen van dinosauriërs uit het oosten van het zuidelijke supercontinent Gondwana. Hoewel er in totaal minder dan twintig Australische dinosauriërsoorten zijn beschreven, is dit al de vierde soort die sinds 2015 is ontdekt, na een Savannasaurus uit de groep van sauropoden, een Kunbarrasaurus uit de groep van ankylosauriërs en een Diluvicursor, een kleinere ornithopode.

Wat tegenwoordig een kurkdroog en stoffig gebied met een vegetatie van struikgewas is, zag er in de tijd dat de Weewarrasaurus hier rondliep, totaal anders uit. In het Midden-Krijt was het gebied rond Lightning Ridge een weelderige regio van meren en waterwegen langs de kust van de prehistorische Eromanga-zee.

In dat tijdperk lag het gebied ook op zestig graden zuiderbreedte, dus veel dichterbij de Zuidpool. Lightning Ridge zou ongeveer op dezelfde afstand van de Zuidpool hebben gelegen als de Finse hoofdstad Helsinki van de huidige Noordpool. In het gebied heerste een gematigd klimaat, met temperaturen die zelden onder de vierenhalve graad Celsius zakten, maar met lange, donkere winterdagen, wanneer de zon zich amper boven de horizon vertoonde.

 

“De fossielen van Lightning Ridge werpen licht op de fauna van oostelijk Gondwanaland,” dat in die tijd, van 100 tot 96 miljoen jaar geleden, misschien een vijfde van de landmassa op de planeet in beslag nam, zegt paleontoloog Ralph Molnarvan het Museum of Northern Arizona in Flagstaff.

Wanneer mensen aan een dinosauriër uit het Krijt denken, hebben ze meestal soorten uit het westen van Noord-Amerika voor ogen. Maar die fauna van “tyrannosauriërs, Ceratopia en hadrosauriërs lijkt kenmerkend te zijn voor Noord-Amerika en Azië,” zegt Molnar, die eerder was verbonden aan het Queensland Museum, waar hij in 1981 was betrokken bij de vondst van de Muttaburrasaurus, de beroemdste dinosauriër van Australië.

Daarentegen had de fauna van dinosauriërs op het zuidelijk halfrond een heel andere samenstelling. De verschillen tussen Zuid-Amerika (destijds het westen van Gondwana) en Australië beginnen volgens hem steeds duidelijker te worden.

“Een kenmerkend verschil met Zuid-Amerika is de grotere verspreiding en veelzijdigheid van kleinere ornithopoden in Australië.”

Ornithopoden alom

Uit fossiele resten blijkt dat er rond Lightning Ridge drie soorten kleine ornithopoden leefden, zo schrijft het team van Bell in het artikel. Vier andere soorten werden ontdekt in de deelstaat Victoria.

In Noord-Amerika leefden kleinere ornithopoden naast de grotere en gehoornde Ceratopia en hadrosauriërs, die “wat betreft het kaal eten van de vegetatie bovenaan de evolutionaire ladder stonden,” zegt Bell. Kleinere ornithopoden als de Thescelosaurus moeten het moeilijk hebben gehad om hier vaste voet aan de grond te krijgen en ze werden dan ook nooit een belangrijk onderdeel van de ecosystemen in deze regio. En naast de Triceratops en zijn verwanten zouden ook de eendensnaveldinosauriërs zich in Australië nooit ontwikkelen.

“Dus de kleinere ornithopoden hadden hier vrij spel om zoveel planten te eten als ze wilden en zich gedurende hun evolutie in talloze verschillende soorten te vertakken,” stelt Bell.

bekijk galerij

“De nieuwe ontdekkingen leveren ons meer inzicht op in de onderlinge verbanden en migraties gedurende het Krijt van deze kleinere Zuid-Amerikaanse, Antarctische en Australische planteneters die op hun achterpoten liepen,” zegt Penélope Cruzado-Caballero, een expert in plantenetende dinosauriërs aan de Universidad Nacional de Río Negro in Argentinië.

Hoewel de huidige continenten die ooit Gondwana vormden in dit tijdperk al van elkaar weg begonnen te drijven, blijkt uit het feit dat haar team fossielen van verwante ornithopoden in Antarctica en Argentinië heeft gevonden “dat er tijdens het Krijt in elk geval in bepaalde perioden landbruggen tussen de continenten moeten hebben gelegen,” zegt zij. “Migreerde de Zuid-Amerikaanse fauna via Antarctica naar Australië, waar ze zich ontwikkelde tot de Australische ornithopoden? Of verliep het andersom?”

De nieuwe fossielen kunnen licht werpen op de hiaten in de huidige kennis en Bell en zijn team werken inmiddels aan een reeks fossielen in opaal die waarschijnlijk de komende jaren als nieuwe dinosauriërsoorten zullen worden beschreven.

Lees ook: Fossiel van jonge dinosaurus met lange nek gevonden

Lees ook: Nieuw ontdekte soort was half vogel, half dinosaurus

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in het Engels op NationalGeographic.com

Lees meer