Ongeveer vierhonderd miljoen jaar geleden, lang voor de dinosauriërs, torende een enorm en vreemd organisme tot wel acht meter hoog boven de kleine planten en paddenstoelen die destijds het landschap bedekten: Prototaxites. Hoewel er al meerdere fossielen wereldwijd zijn gevonden, staan wetenschappers al meer dan een eeuw voor een mysterie: welk organisme is dit precies? Nieuw onderzoek helpt een stukje van deze puzzel te leggen.
Een fossiel dat niet in een hokje past
Het raadsel rond Prototaxites bestaat al ruim 150 jaar, sinds het eerste fossiel in 1859 werd beschreven door de Canadese wetenschapper J.W. Dawson. Volgens hem waren deze raadselachtige structuren de resten van enorme naaldbomen, waarin schimmels het hout hadden afgebroken. Ondanks kritiek verdedigde Dawson zijn visie fel, maar moest die uiteindelijk opgeven toen microscopisch onderzoek liet zien dat het fossiel geen houtstructuur had.
Leestip: Dit fossiel is 444 miljoen jaar oud – en onthult een bijzondere inhoud
In de decennia die volgden bleef de paleontologische wereld verdeeld over welk soort organisme dit fossiel nu eigenlijk was, ondanks meerdere exemplaren die wereldwijd werden opgegraven. Zelfs in Nederland dook dit mysterieuze organisme op, onder andere in Langenboom en Hoek van Holland.
Waarom Prototaxites lang als schimmel werd gezien
Pas in 2001 verscheen een invloedrijke studie van Francis Hueber, die concludeerde dat Prototaxites op basis van zijn bouw het meest wegheeft van een gigantische schimmel. Zijn theorie kon uiteindelijk op veel steun rekenen, onder meer door isotopenanalyses uit 2007. Daaruit bleek dat Prototaxites geen fotosynthese deed, maar zich voedde met uiteenlopende organische bronnen – net als schimmels.
Leestip: Hoe paringsverwondingen paleontologen helpen het geslacht van dinosauriërs te bepalen
Dit jaar kwam er echter een nieuwe wending in het verhaal van Prototaxites. Een nieuwe studie, gepubliceerd in het vakblad Science Advances, stelt dat dit organisme helemaal geen schimmel kan zijn. Sterker nog: Prototaxites was mogelijk geen enkel organisme dat we vandaag nog kennen.
Microscopisch bewijs zet alles op losse schroeven
Dit recente onderzoek werd gedaan op een nieuw en uitzonderlijk goed bewaard fossiel, ontdekt in een gesteentelaag in de Schotse Hooglanden. Onder de microscoop zagen de onderzoekers iets bekends: een netwerk van minuscule buisjes, een kenmerk dat vaker voorkomt in Prototaxites-fossielen.
Juist die buisjes waren jarenlang een belangrijk argument om het organisme als een schimmel te beschouwen, omdat ze lijken op schimmeldraden (hyfen).
Maar volgens het onderzoeksteam lijken deze buisjes niet op de draadvormige structuren zoals die bij schimmels voorkomen. Ze vertakken namelijk op een manier die duidelijk niet-schimmelachtig is. Daarbij hebben sommige buisjes een structuur die niet overeenkomt met de moderne kennis van schimmels.
Chemische vingerafdrukken zonder match
Ook keken de onderzoekers naar chemische resten in het Schotse gesteente. Met behulp van een machine-learningalgoritme vergeleken ze de chemische ‘vingerafdruk’ van Prototaxites met die van schimmels en andere organismen uit dezelfde gesteentelaag. Het resultaat: Prototaxites viel telkens buiten alle bekende groepen.
Leestip: Nieuwe titanosaurussoort ontdekt die leek op een ‘uit de kluiten gewassen giraf’
Laboratoriumonderzoek liet bovendien zien dat de fossiele schimmels uit de gesteentelaag duidelijke sporen bevatten van afgebroken chitine en glucanen: belangrijke bouwstoffen van schimmels. Die sporen ontbreken volledig in Prototaxites.
Het onderzoeksteam denkt dat Prototaxites mogelijk een volledig onbekende tak van meercellig leven is, die samen met die groep is uitgestorven. Met die conclusie hopen ze een einde te maken aan pogingen om het fossiel koste wat kost in te delen bij bestaande organismengroepen.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
