Niet alleen dieren kunnen overwinteren. Ook bosbranden blijken daartoe in staat. Vooral in noordelijke bossen – bijvoorbeeld in Canada, Alaska en Siberië – kunnen vlammen maandenlang onder een dikke sneeuwlaag blijven smeulen om in het voorjaar opnieuw op te laaien. Deze zogeheten ‘zombiebranden’ komen door klimaatverandering steeds vaker voor.
Aardwetenschapper Sander Veraverbeke van de Vrije Universiteit Amsterdam onderzoekt het fenomeen al jaren. Zijn team publiceerde voor het eerst over het natuurfenomeen in 2021, in het wetenschappelijke tijdschrift Nature. Op satellietbeelden zagen de onderzoekers een opvallend patroon: branden die in de zomer woedden, laaiden de daaropvolgende lente opnieuw op aan de randen van het oude brandgebied.
Al snel kregen de branden in de media de mythische bijnaam zombiebranden – Veraverbeke spreekt zelf liever van ‘overwinterende branden’.
Branden die uit het niets lijken te ontstaan
Bosbranden zijn in de noordelijke regionen van de aarde geen uitzondering. Elke zomer laaien er meerdere op; in zware bosbrandjaren verbranden hierdoor grote arealen bos. De oorzaken ervan zijn divers.
Veruit de meeste branden ontstaan door blikseminslag of menselijk toedoen, maar sommige laaien op vóór het onweersseizoen en ver van bewoonde gebieden. ‘In die gevallen gaat het vrijwel altijd om overwinterende branden,’ vertelt Veraverbeke. ‘Brandweerlieden hebben zulke terugkerende bosbranden eerder gemeld, maar wij hebben ze voor het eerst systematisch in kaart gebracht.’
Satellietbeelden toonden de verbanden, maar lieten niet zien wat er onder de sneeuw gebeurde. Daarom trok het onderzoeksteam zelf de bossen van Canada en Alaska in om voormalige brandhaarden te onderzoeken.
Smeulend vuur onder het sneeuwdek
Dat veldwerk leidde tot nieuwe inzichten. Aanvankelijk gingen de onderzoekers ervan uit dat overwinterende branden vooral in veengebieden voorkwamen. Veen bevat veel organisch materiaal en kan langdurig blijven smeulen.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Die veronderstelling bleek slechts voor een klein deel van de bosbranden op te gaan. ‘In veruit de meeste gevallen bleek het te gaan om droge bossen,’ legt Veraverbeke uit. ‘Op locatie troffen we vaak een slagveld aan met door het vuur gevelde bomen.’
‘We concludeerden dat daar de wortels, houtresten en ander organisch materiaal bleven smeulen. Daar is maar weinig zuurstof voor nodig. Onder het sneeuwdek zit voldoende lucht om het vuur op een zeer laag pitje gaande te houden.’
Gerichter bestrijden dankzij nieuwe kennis
Die bevindingen zijn in principe goed nieuws voor het klimaat: bij veenbranden komen namelijk veel broeikasgassen vrij, bij verbranding van houtresten een stuk minder, legt Veraverbeke uit. ‘Helaas komen overwinterende branden steeds vaker voor. De verklaring is simpel: hoe meer bosbranden er ontstaan, hoe groter de kans dat deze het jaar erna ergens aan de randen worden voortgezet.’
Wel kunnen ze door de nieuwe kennis effectiever worden bestreden. Door bosbranden van het voorgaande jaar goed in kaart te brengen, kunnen overwinterende branden worden geblust wanneer ze nog klein zijn.
Wat betekent dit voor het klimaat?
Nieuw onderzoek, dat deze maand werd gepubliceerd in Nature Geoscience en waaraan ook Veraverbeke meewerkte, laat zien dat boreale bosbranden in Noord-Amerika niet alleen vaker voorkomen, maar ook langdurige klimaateffecten hebben. Daarbij gaat het om branden in het algemeen, niet specifiek om overwinterende branden.
Toch is de link duidelijk: zombiebranden ontstaan uit grote zomerbranden. Hoe heviger en omvangrijker die brandseizoenen worden, hoe groter de kans dat smeulende resten de winter overleven. Overwinterende branden zijn daarmee onderdeel van een bredere verschuiving in het boreale ecosysteem, waarin vuur een steeds grotere rol speelt.
Wat gebeurt er als de sneeuw verdwijnt?
Overwinterende branden hebben sneeuw nodig om te kunnen voortbestaan. De sneeuwlaag werkt als isolatie en voorkomt dat het smeulende vuur volledig uitdooft.
Wat betekent een warmere wereld met minder sneeuw voor dit fenomeen? Veraverbeke heeft daar nog geen specifiek onderzoek naar gedaan, maar hij heeft wel een duidelijke hypothese: ‘Als de sneeuwlaag er in de toekomst niet of minder is, neemt het aantal overwinterende branden juist weer af.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
