In het Johnson Space Center in Houston (VS) bevindt zich een ruimte die NASA-wetenschappers half gekscherend ‘het vieze laboratorium’ noemen. Overal ligt stof: in buizen, bakken en petrischaaltjes. Een onderzoeker opent een doos en nodigt me uit mijn hand erin te steken. Zonder handschoen.
Het poeder voelt als talk, maar is zwaarder en plakkeriger. Binnen enkele seconden zit mijn hand volledig onder. Afkloppen helpt niet — het stof blijft hardnekkig zitten. Precies zoals bedoeld. Dit is geen gewoon stof, maar een nauwkeurige nabootsing van maanstof.
Wat maakt maanstof zo bijzonder?
Het oppervlak van de maan bestaat grotendeels uit vulkanisch gesteente, gevormd door miljarden jaren aan lava-uitbarstingen. Daarna werd dat gesteente eindeloos verpulverd door meteorietinslagen. Het resultaat: een laag van extreem fijn, scherp stof.
‘Maanstof is verraderlijk spul,’ zegt onderzoeker Amy Fritz, onderzoeker op het gebied van stofbestrijding bij het Johnson Space Center. ‘Het komt overal en blijft aan alles kleven.’ Dat komt doordat het stof elektrisch geladen raakt wanneer het wordt verstoord of bestraald. Daardoor kan het zelfs boven het maanoppervlak zweven en zich aan alles hechten, van apparatuur tot ruimtepakken.
Charles Buhler, hoofdwetenschapper van het Electrostatics and Surface Physics Laboratory van de NASA, vergelijkt het met verbrijzeld glas dat door een bladblazer wordt rondgeslingerd. ‘Dat is maanstof: scherp, agressief en ongelooflijk lastig te beheersen.’
Een risico voor astronauten én apparatuur
Tijdens de Apollo-missies ondervonden astronauten direct de gevolgen. Ze ademden het fijne stof in en kregen klachten die bekend werden als ‘maanhooikoorts’: niesbuien, verstopte neus en geïrriteerde luchtwegen. Sommigen meldden zelfs een geur van verbrand kruit.
Ook apparatuur leed onder het stof. Het schuurde en beschadigde materialen, van laarzen tot afdichtingen. Ruimtepakken vertoonden na enkele dagen al ernstige slijtage. In speciale vacuümkamers in Houston simuleert NASA deze omstandigheden. Daar blijkt telkens weer hoe agressief het stof is: alsof testmaterialen worden aangevallen door microscopisch kleine schuurdeeltjes.
De oplossing: een elektrisch stofschild
Met het Artemis-programma wil NASA de komende jaren opnieuw mensen naar de maan sturen, en uiteindelijk een langdurige aanwezigheid opbouwen. Maar maanstof vormt daarbij een serieus risico. Het kan systemen verstoren, zonnepanelen bedekken en bewegende onderdelen blokkeren. In extreme gevallen kan het zelfs levensgevaarlijk zijn voor astronauten.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
Sinds 2002 werkt NASA aan oplossingen. Een van de veelbelovendste innovaties is het Electrodynamic Dust Shield (EDS). Dit systeem bestaat uit een netwerk van elektrodes dat in materialen kan worden verwerkt, van glas en metalen oppervlakken tot textiel. Met elektrische pulsen krijgt het stof een lading en wordt het letterlijk van het oppervlak weggeblazen.
Omdat echt maanstof schaars is, testen onderzoekers het systeem met het zwarte poeder dat ik op mijn hand kreeg: fijngemalen vulkanisch gesteente dat sterk lijkt op het origineel.
Leestip: Hoe is de maan ontstaan? Deze theorie verdeelt wetenschappers
De toepassingen van EDS zijn breed. Het kan worden aangebracht op cameralenzen, zonnepanelen en warmtepanelen, maar ook worden verwerkt in ruimtepakken. ‘Het is een ongelooflijk flexibele technologie,’ zegt Buhler. ‘We hebben nog geen materiaal gevonden waarin het niet werkt.’
Getest in de ruimte en op de maan
Het systeem is inmiddels meer dan een experiment. In 2019 werd EDS getest op het International Space Station, waar het succesvol stof wist te verwijderen.
In 2025 volgde een nog belangrijkere test: de maanlander Blue Ghost Mission I van Firefly Aerospace gebruikte EDS op de maan zelf. Zodra het systeem werd geactiveerd, was zichtbaar hoe het stof van oppervlakken werd weggeblazen. De conclusie was helder: het werkt, zelfs op de maan.
Leestip: Astronomen ontdekken een nieuwe ‘maan’ in een baan rond de aarde
Toch duurt het nog even voordat astronauten er dagelijks gebruik van maken. De volgende bemande missie, Artemis III, staat gepland voor 2027. Dan zal EDS opnieuw in actie komen, dit keer in een omgeving waar mensen langdurig moeten kunnen leven en werken.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
