Stel je voor: een ramp ontwricht de wereldwijde voedselvoorziening. Oogsten mislukken, zaden gaan verloren en landbouwsystemen storten in. Het klinkt als een dystopisch scenario, maar er is een noodplan. Er is een kluis met miljoenen zaden uit bijna elk land ter wereld, bedoeld als laatste redmiddel. Die ligt diep onder het ijs van Spitsbergen: de Wereldzadenbank.

Een wereldwijde back-up voor voedsel

De Svalbard Global Seed Vault werd in 2008 geopend door Noorwegen en is de grootste zadenbank ter wereld. Het heeft als doel om de zaden van voedselgewassen op een veilige manier te bewaren en de voedselketen te verzekeren tegen milieurampen, klimaatverandering en bijvoorbeeld oorlog.

Veel landen hebben een eigen genenbank om de voedselvoorziening te kunnen waarborgen, maar de Wereldzadenbank dient als een back-up. Genenbanken van overal ter wereld kunnen hier duplicaten van hun zaadmonsters naartoe sturen. Als ze hun materiaal om welke reden dan ook zouden verliezen, dan kunnen ze met hulp van de zadenbank op Spitsbergen hun collecties herstellen.

Waarom juist Spitsbergen?

Svalbard – in het Nederlands ook wel bekend als Spitsbergen – is een van de noordelijkste bewoonde gebieden ter wereld. Het ligt bijna zeshonderd kilometer ten noorden van het Noorse vasteland en bestaat uit drie grote en tientallen kleinere eilanden. De archipel staat bekend om de ruige landschappen, die grotendeels uit gletsjers bestaan, en waar ijsberen en poolvossen leven.

De keuze om juist hier de zadenkluis te vestigen is weloverwogen. Svalbard is ’s werelds noordelijkste bestemming waar je met het vliegtuig naartoe kunt: het ligt afgelegen, maar is wel bereikbaar. In het gebied komen weinig aardbevingen voor en ook de kans op overstromingen is klein; de kluis ligt ruim boven zeeniveau en hoeft dus ook niet te vrezen als de zeespiegel stijgt.

Leestip: Hoe een verlaten Sovjetstad op Spitsbergen uitgroeide tot geopolitiek brandpunt

Ook de weersomstandigheden op Spitsbergen zijn ideaal: het is koud en de luchtvochtigheid is laag. De zadenbank ligt meer dan honderd meter diep in het gesteente en de permafrost helpt met het conserveren van de zaden.

Het is een natuurlijke en goedkope manier om de zaadmonsters op een temperatuur van -18 graden Celsius te houden. Zelfs wanneer het mechanische koelsysteem het zou begeven, duurt het weken voordat de kluis opwarmt – en ook dan zou de temperatuur niet boven het vriespunt uitkomen.

Miljarden zaden in een kluis

De genenbank heeft een totale capaciteit van 4,5 miljoen zaadmonsters. Elk monster bestaat uit vijfhonderd zaden, wat neerkomt op in totaal 2,25 miljard zaden. Op dit moment zijn er bijna 1,4 miljoen zaadmonsters opgeslagen, dus voorlopig is de maximale capaciteit nog niet benut.

Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!

Tot nu toe hebben ongeveer 85 landen een bijdrage geleverd aan de Wereldzadenbank. Ook Nederland heeft monsters veiliggesteld in de Svalbard-kluis. De meeste zaden van het Centre for Genetic Resources, onderdeel van Wageningen University & Research, liggen veilig opgeslagen onder de grond op Spitsbergen.

De Wereldzadenbank werd al eens gebruikt

Er worden regelmatig nieuwe zaden toegevoegd aan de databank, bijvoorbeeld door genenbanken in oorlogsgebieden. Palestina leverde in 2024 monsters aan van groenten, gierst en kruiden, en de genenbank in Soedan deed een bijdrage van verschillende soorten sorghum (een graansoort) en parelgierst.

Leestip: Unieke video: ijsberen eten van potviskarkas bij Spitsbergen

Dat deze wereldwijde back-up van cruciaal belang is, bleek al in 2015. Toen werd voor het eerst een beroep gedaan op de Wereldzadenbank, nadat een lokale zadenbank werd verwoest tijdens bombardementen op Aleppo in Syrië. Dankzij de kluis op Spitsbergen kon een deel van de collectie worden hersteld.

Zelfs de ultieme back-up is niet onaantastbaar

Klimaatverandering, geopolitieke conflicten en kwetsbare voedselsystemen maken steeds duidelijker hoe belangrijk het is om een reserve achter de hand te hebben. Toch is ook deze back-up niet zonder risico.

In 2017 veroorzaakten smeltwater en regen waterschade bij de ingang van de kluis. De zaden bleven onaangetast, maar het incident leidde wel tot extra maatregelen. En die blijken hard nodig, want Spitsbergen warmt zes keer sneller op dan de rest van de aarde.

Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!