‘Pyramiden is een van de merkwaardigste plekken op aarde,’ zegt Jan Vermeer. De fotograaf was de laatste jaren meerdere keren in het verlaten mijnstadje, een nederzetting uit de periode van het Sovjetcommunisme. Tijdens zijn laatste reis werd de sfeer nog somberder door het weer. ‘De jagende sneeuwvlokken en de loodgrijze wolken maakten de sfeer in Pyramiden nóg troostelozer en onheilspellender.’ Alsof het landschap zelf meewerkt aan het spookachtige karakter van deze vergeten Sovjetstad.
Een verstild Arctisch landschap vol geschiedenis
Pyramiden ligt diep in de Billefjorden op het eiland Spitsbergen, onderdeel van de gelijknamige archipel die bestaat uit drie grote en zo’n tachtig kleine eilanden, op nog geen duizend kilometer van de noordpool. Het zijn strooistenen in het eindeloze ijs van de Noordelijke IJszee. Een prachtig verstild landschap van grijsblauwe bergen, niet al te hoog, her en der bedekt met sneeuw.
De dalen zijn gevuld met enorme gletsjers, abrupt eindigend in zee. Zo herinner ik me de eilandengroep. Betoverend, uitgestrekt en leeg. Toch heeft de mens er al eeuwen rondgestruind, op zoek naar gewin.
Tot begin twintigste eeuw was Spitsbergen terra nullius, niemandsland. De archipel, ongeveer twee keer zo groot als België, kent geen oorspronkelijke bewoners, en naar wie de eilanden heeft ontdekt, kan alleen maar worden gegist. De Noren menen dat de Vikingen in de twaalfde eeuw de archipel hebben verkend, die zij Svalbard (‘koude kust’) noemden.
Volgens de Russen bouwden de Pomoren, een nomadisch volk afkomstig uit Noord-Rusland, er in de veertiende eeuw al nederzettingen. Nederlanders houden het er graag op dat Willem Barentsz de archipel ontdekte in juni 1596, toen hij een noordelijke doorvaart naar Indië zocht.
Steenkool en internationale rivaliteit in het Hoge Noorden
In de negentiende eeuw ontstond er door de industrialisatie een grote vraag naar steenkool. Toen bleek dat de archipel hier rijk aan was, gingen Britten, Zweden, Amerikanen en Nederlanders er mijnbouw bedrijven. Bekend is de Arctic Coal Company van de Amerikaan John Longyear, de naamgever van de huidige hoofdstad van Spitsbergen, Longyearbyen.
Wil je niets missen van onze verhalen? Volg National Geographic op Google Discover en zie onze verhalen vaker terug in je Google-feed!
De mijnbouwactiviteiten leidden tot een discussie over de staatkundige status van de Arctische eilandengroep: diverse landen maakten er aanspraak op. In het Spitsbergenverdrag uit 1920 werd vastgelegd dat Noorwegen de soevereiniteit over de archipel kreeg, maar dat dit gezag op een aantal punten was ingeperkt.
Zo werd bepaald dat de ondertekenaars van het verdrag – aanvankelijk negen, inmiddels 48 landen – dezelfde commerciële rechten hadden als de Noren, en dat de archipel niet voor militaire doeleinden mocht worden gebruikt. In de Tweede Wereldoorlog bleek die laatste bepaling overigens een dode letter: er werden geallieerde troepen op Spitsbergen gestationeerd en de Duitsers voerden bombardementen uit op Longyearbyen en Barentszburg.
De Sovjetdroom op Spitsbergen
Vanaf de jaren twintig van de vorige eeuw waren er nog twee landen op de archipel actief in de mijnbouw: Noorwegen en de Sovjet-Unie. De laatste had drie mijnbouwnederzettingen verspreid over het eiland Spitsbergen: Barentszburg (in 1932 gekocht van Nederlandse eigenaren), Pyramiden (in 1927 gekocht van een Zweeds bedrijf) en Groemant, met de haven Colesbukta.
Het voormalige Russische staatsbedrijf Arktikoegol (‘Arctische steenkool’) is tegenwoordig nog actief in Barentszburg en in Pyramiden, de grootste nederzetting ten noordoosten van Longyearbyen, gelegen aan de voet van een piramidevormige berg. De steenkoolproductie kwam daar na de Tweede Wereldoorlog goed op gang.
De kolen werden naar Moermansk verscheept, en vandaar naar andere steden in Noord-Rusland. In de hoogtijdagen van Pyramiden, toen de bebouwing circa twintig vierkante kilometer bestreek, woonden en werkten er een duizendtal Sovjetarbeiders, onder wie veel Oekraïners.
Een communistische etalage in het poolgebied
Pyramiden was ook bedoeld als etalage om het Westen de zegeningen van de klasseloze samenleving te tonen. Het was een van de weinige communistische buitenposten vóór het IJzeren Gordijn. De nederzetting werd gebouwd in ouderwetse Sovjetstijl: houtbouw in de jaren vijftig, baksteen in de jaren daarna.
Leestip: Vliegen in een tijdcapsule: zo ziet een Noord-Koreaans vliegtuig er vanbinnen uit
De opzet is eenvormig en gestructureerd. Centraal staat een beeld van Lenin, de grondlegger van de Sovjet-Unie, die uitkijkt over een indrukwekkend plein. Gezinnen, vrouwen en mannen woonden in aparte woonblokken. Pyramiden kende tal van uitstekende voorzieningen, waaronder een ziekenhuis en een school. Er werd vee gehouden voor vlees- en zuivelproducten en er stond een verwarmde kas voor groente en fruit.
De barre omstandigheden in het poolgebied leidden tot een saamhorigheid die de communistische overheid graag aanmoedigde. Er waren tal van voorzieningen om gezamenlijk te sporten en recreëren: een grote sporthal, een zwembad, een bioscoop en theater en een imposante bibliotheek. Het leven was er goed voor de mijnwerkers, de arbeidsomstandigheden waren over het algemeen beter dan in de Sovjet-Unie zelf.
De plotselinge ondergang van Pyramiden
In de jaren negentig bleek de mijnbouw echter niet meer rendabel. In de economische chaos na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie kon Arktikoegol de twee nederzettingen niet meer onderhouden. De mijn in Pyramiden was in slechte conditie en er gebeurden veel ongelukken.
Toen in de zomer van 1996 een vliegtuig met werknemers van Arktikoegol bij Pyramiden neerstortte, waarbij alle 141 inzittenden omkwamen, viel het doek voor de nederzetting. Twee jaar later werd de laatste steenkool gedolven. De mijnwerkers vertrokken, maar de ‘kolonie’, zoals de Russen zeggen, werd om geopolitieke redenen aangehouden.
Vanaf 2008 is geprobeerd de stad als toeristische bezienswaardigheid te ontwikkelen, als een in ijs bewaarde tijdcapsule uit de Sovjetperiode. Een nieuw hotel opende zijn deuren en er werden outdooractiviteiten georganiseerd. In Pyramiden verbleven toen nog slechts enkele tientallen Russen.
Oekraïne-oorlog en nieuwe spanningen op Spitsbergen
De Russische inval in Oekraïne in februari 2022 heeft veel veranderd op Spitsbergen. De jaren van de Koude Oorlog leken te herleven in de eilandgemeenschap van zo’n 2500 zielen. De Russen, slechts een paar honderd in getal, en de Noorse en overige bewoners hebben zich van elkaar afgekeerd.
‘De formele relaties zijn ongewijzigd,’ zegt Terje Aunevik, de burgemeester van Longyearbyen, ‘maar de handelscontacten zijn veranderd. Weinig lokale ondernemers in Longyearbyen doen nog zaken met de Russen.’ Touroperators in Longyearbyen hebben hun excursies naar de Russische kolonies gestaakt, maar ook gezamenlijke sportevenementen zijn geannuleerd en de wederzijdse viering van nationale feestdagen vindt niet meer plaats.
Ook de sfeer in Pyramiden is veranderd, merkt Jan Vermeer op, die de nederzetting afgelopen september voor het laatst bezocht. ‘Wat vooral opvalt, is het uitbundige vlagvertoon,’ vertelt hij. ‘Overal wapperen Russische vlaggen, oude Sovjetvlaggen met hamer en sikkel en de vlag van de mijnbouwonderneming. Dat zag je vroeger veel minder.’
Spitsbergen als geopolitiek kruitvat
Beide partijen stellen zich assertief op. De Noren zijn streng met hun milieueisen en proberen deze aan de Russische enclaves op te leggen. Sinds enkele jaren patrouilleert de Noorse kustwacht rondom de archipel. De Noorse douane inspecteert de Russische schepen die Barentszburg aandoen om te controleren of er geen goederen worden aangevoerd die op de internationale sanctielijst staan, die werd opgesteld na de inval in Oekraïne.
Leestip: In 1959 was dit eiland het dichtstbevolkte ter wereld – nu is het een spookeiland
En enkele jaren geleden werd een glasvezelkabel op de zeebodem beschadigd die gegevens van het commerciële satellietstation Svalsat, gelegen op een plateau boven Longyearbyen, naar het Noorse vasteland verstuurt. Hoewel algemeen wordt aangenomen dat de Russen hierachter zitten, is het bewijs daarvoor niet geleverd. De Russen op hun beurt vinden zowel de kustpatrouilles als de aanwezigheid van het satellietstation in strijd met het Spitsbergenverdrag.
Spitsbergen is een geopolitieke hotspot. Zowel Noorwegen als Rusland wil zijn greep op de archipel behouden. Voor de Russen is het een voorpost in NAVO-gebied, van waaruit ze zicht kunnen houden op de vijand en zijn kracht en actiebereidheid kunnen testen. Ze zijn dan ook voornemens hun aanwezigheid op de archipel te versterken.
Op Pyramiden moet een nieuw internationaal onderzoekscentrum worden gevestigd, samen met Ruslands bondgenoten China en Iran. De Noren proberen de Russen zo veel mogelijk in toom te houden. ‘Ik blijf herhalen dat Spitsbergen net zo Noors is als onze hoofdstad Oslo,’ zei de Noorse premier Jonas Gahr Støre in juni 2025 tegen persbureau Bloomberg.
Waarom dit lege eilandengebied zo explosief is
Als poort tot de noordelijke poolstreek is de archipel van strategisch belang. Bovendien beschikt Spitsbergen door de warme Golfstroom over ijsvrije havens en heeft het een goede internationale luchthaven. Russische nucleaire onderzeeërs die hun thuishaven hebben in Noord-Rusland moeten Spitsbergen passeren voordat ze de Atlantische Oceaan kunnen bereiken.
Leestip: Waarom de meest afgelegen spookstad ter wereld elk jaar toch duizenden bezoekers trekt
De situatie wordt nog complexer door de gevolgen van klimaatverandering. Doordat steeds meer gebieden ijsvrij worden, dienen zich nieuwe mogelijkheden aan voor het exploiteren van aanwezige delfstoffen en het gebruik van nieuwe scheepvaartroutes.
De Noren maken zich bovendien zorgen over de onberekenbaarheid van de Verenigde Staten, een NAVO-bondgenoot. De Amerikaanse president Donald Trump heeft al vaker aangegeven Groenland te willen overnemen; is hij bereid een deal te sluiten met zijn Russische ambtgenoot Poetin met Spitsbergen als ruilmiddel?
Zestig procent van de archipel is bedekt met gletsjers, een derde bestaat uit kale rots. Het is eigenlijk ongelooflijk dat een onherbergzaam, eenzaam gebied, door zijn koude amper geschikt voor menselijke bewoning, zo’n politiek kruitvat kan zijn. Russen en Noren leven er zij aan zij, gescheiden door een dunne lijn. Een klein incident kan een kettingreactie veroorzaken.
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
