Beter, sneller en sterker. Dat is het streven van veel mensen die fanatiek sporten. Daarbij kunnen we ons lichaam soms tot het uiterste drijven. Tot welk punt is sporten gezond? En wanneer vraag je te veel van je lijf?
Spieren zijn opmerkelijk flexibel, maar ze hebben wel een grens. In extreme gevallen kan rabdomyolyse ontstaan. Dat is een aandoening waarbij je skeletspieren afbreken. Hierdoor kunnen eiwitten en elektrolyten in je bloedbaan terechtkomen, waardoor organen zoals het hart en de nieren in gevaar komen.
Spierafbraak bij intensief sporten
‘Er zijn aanwijzingen dat het aantal gevallen hiervan sinds 2020 toeneemt,’ zegt Nick Kruijt, onderzoeker bij het Radboudumc in Nijmegen. ‘Het lijkt vaker voor te komen bij militairen, waarbij extreme inspanning en oververhitting waarschijnlijk een rol spelen. Maar we zien ook een toename onder recreatieve sporters.’
Volgens onderzoekers dragen verschillende factoren hieraan bij. Een groter bewustzijn onder sporters, trainers en artsen heeft waarschijnlijk geleid tot meer diagnoses. Tegelijkertijd wijzen sommige deskundigen op de groeiende populariteit van sportuitdagingen en fitnesstrends die door sociale media worden aangejaagd als mogelijke factoren.
Van crossFit tot fanatiek drummen
‘We zien gevallen van rabdomyolyse bij allerlei soorten fysieke activiteiten,’ zegt Tamara Hew-Butler, onderzoeker op het gebied van sportprestaties aan de Wayne State University (VS). ‘Het komt voor bij spinninglessen, bij voetballers en zwemmers. We zagen het ook bij een patiënt die langdurig in de tuin had gewerkt en bij iemand die urenlang op de drums had gespeeld.’
Ook bij intensieve sporten zoals CrossFit en Hyrox kan het voorkomen. Deze trainingsvormen zijn op zichzelf niet gevaarlijk. Als je het trainen geleidelijk opbouwt en voldoende tijd neemt voor herstel tussen trainingen, kun je deze sporten veilig beoefenen.
Het risico ontstaat doordat deze programma’s vaak verschillende risicofactoren combineren: zeer gemotiveerde sporters, hoge trainingsvolumes, inspanning van het hele lichaam en oververhitting.
De verschillende vormen van spierbeschadiging
Toch is spierafbraak niet per definitie slecht. ‘Je hebt een zekere mate van afbraak nodig om beter en sterker te worden,’ zegt Hew-Butler. Skeletspieren bestaat uit actief weefsel dat zich voortdurend vernieuwt, zowel tijdens inspanning als in rust. Trainen versnelt dat proces alleen maar.
Daarnaast kan spierschade verschillende gradaties hebben. Aan de ene kant van het spectrum heb je de spierpijn na een inspanning die meestal zonder behandeling verdwijnt. Aan het andere uiteinde zit rabdomyolyse, waarbij de spierafbraak zo ernstig wordt dat andere organen in gevaar komen. De vraag is: wanneer wordt spierafbraak gevaarlijk?
Het biologische kantelpunt
De biomarker creatinekinase (CK), een enzym dat vrijkomt bij spierafbraak, is de belangrijkste raadgever voor rabdomyolyse. Het helpt artsen de ernst van de spierbeschadiging in te schatten, maar het maakt geen duidelijk onderscheid tussen gezonde en gevaarlijke spierafbraak.
CK-waarden kunnen na inspanning sterk stijgen, zonder dat dit schade veroorzaakt. Uit sommige onderzoeken is zelfs gebleken dat CK-waarden tot 175 keer de normale waarde kunnen voorkomen zonder symptomen of complicaties van rabdomyolyse.
Kruijt keek samen met collega’s naar waar een duidelijke grens gesteld kon worden. Ze kwamen tot de consensus dat het minimale CK-gehalte dat nodig is om een diagnose op de spoedeisende hulp te ondersteunen, meer dan vijftig keer de bovengrens van de norm moet bedragen. Die drempel helpt de omvang van de spierafbraak aan te tonen, maar legt ook een groot probleem voor onderzoekers bloot.
‘Er bestaan enorme verschillen in hoe mensen op lichaamsbeweging reageren,’ zegt Chris Gaffney, hoofddocent integratieve fysiologie aan de University of Lancaster (VK). ‘Daardoor is het erg moeilijk vast te stellen wat bij een bepaald individu de grens vormt tussen normale en gevaarlijke spierafbraak.’
Wie lopen risico?
Hitte kan het risico op rabdomyolyse vergroten. Dit geldt niet alleen voor sporten in de buitenlucht. Ook binnenshuis vinden trainingen plaats waarbij je aan hitte wordt blootgesteld, bijvoorbeeld in slecht geventileerde sportscholen.
Trainingsdagen of -routines waarbij het hele lichaam wordt getraind, kunnen het risico eveneens verhogen, omdat daarbij grotere hoeveelheden spierweefsel worden aangesproken. Maar ook individuele spiergroepen spelen een rol. ‘Biceps zijn misschien kleinere spieren dan quadriceps, maar kunnen gemakkelijker beschadigd raken,’ zegt Hew-Butler.
Speelt geslacht een rol?
De verschillen in risico tussen mannen en vrouwen zijn de laatste tijd vervaagd. ‘Oorspronkelijk dacht men dat mannen gevoeliger waren dan vrouwen vanwege hun grotere spiermassa,’ zegt Gaffney. ‘Maar recentere gegevens wijzen erop dat dit misschien niet klopt.’
Ook vrouwen kunnen met hoge intensiteit trainen en daarbij dicht bij hun eigen fysiologische grenzen komen. Ze waren in het verleden ondervertegenwoordigd in onderzoek, waarbij oudere studies vaak onvoldoende vrouwelijke deelnemers hadden om hun risico goed te kunnen beoordelen.
Ook hydratatie lijkt een belangrijke factor te zijn. ‘We weten zeker dat uitdroging een risicofactor is voor rabdomyolyse, maar we maken ons nu ook zorgen dat overhydratatie de kans erop zou kunnen vergroten,’ zegt Hew-Butler. ‘Met water opgezwollen spiervezels zijn instabieler en breken tijdens het sporten gemakkelijker af.’
Dit alles betekent niet dat zware inspanning volledig vermeden moet worden. ‘Sporten kan in zeldzame gevallen gevaarlijk zijn, maar het is ook heel goed voor je,’ zegt Coen Bongers, fysioloog bij het Radboudumc. Gaffney is het ermee eens dat rustig opbouwen essentieel is. ‘Het belangrijkste om te onthouden is dat de fysiologie van je lichaam tijd nodig heeft om zich aan te passen.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Willeke van Doorn studeerde journalistiek, reisde een tijdje de wereld rond en kwam uiteindelijk via de Verenigde Staten, Australië en Nieuw-Zeeland bij de redacties van Quest en National Geographic. Ze is nieuwsgierig naar de wereld, gaat het liefst elke maand even op reis en neemt dan ook altijd haar hardloopschoenen mee.
