Het heeft lang geduurd voordat obesitas als een echte ziekte werd erkend, zowel door de medische wereld als door het grote publiek. De Nederlandse Gezondheidsraad stelde in 2003 vast dat obesitas een chronische ziekte is en bracht daarmee het onderwerp op de nationale agenda. Maar hoe onderscheidt obesitas zich als ziekte van simpelweg een groot lichaam?
Wat definieert obesitas als ziekte?
Een van de grootste uitdagingen is dat niemand volledig begrijpt welk orgaan verantwoordelijk is voor de ziekte obesitas. Tot nu toe lijkt het erop dat een aanzienlijk deel van obesitas zijn oorsprong vindt in de hersenen, met name in de gebieden die reguleren hoeveel vetmassa het lichaam wil opslaan, de zogenoemde adipocytenmassa, aldus obesitasarts Carel le Roux van University College Dublin (Ierland).
De hersenen reguleren hoe groot bepaalde organen moeten zijn en geven het lichaam instructies om te doen wat nodig is om die massa te behouden. Obesitas lijkt dus een mismatch te zijn tussen de vetmassa die het lichaam zou moeten hebben en de vetmassa die de hersenen proberen te handhaven.
Behandelingen als medicatie, een maagverkleining en voedingstherapie kunnen de signalen beïnvloeden waarmee de hersenen de vetmassa reguleren. Daardoor kan de vetmassa afnemen tot een niveau dat het lichaam beter kan handhaven. ‘Als we dat orgaan kunnen beïnvloeden, kunnen we de symptomen, de tekenen en de complicaties omkeren, en verdwijnt obesitas,’ zegt Le Roux. ‘Daarom zijn we er vrij zeker van dat we het een ziekte kunnen noemen.’
De diagnose van obesitas veranderen
Hoewel onderzoekers het erover eens zijn dat obesitas een ziekte is, discussiëren ze nog steeds over wanneer iemand officieel obesitas heeft. Vorig jaar probeerde een rapport van de Lancet Diabetes and Endocrinology Commission nauwkeuriger te definiëren hoe obesitas als ziekte te onderscheiden is van simpelweg een groter lichaam.
Voorheen werd obesitas uitsluitend gedefinieerd op basis van de body mass index (BMI), een verhouding tussen iemands gewicht en lengte. BMI houdt echter geen rekening met vetmassa, vetverdeling in het lichaam, het type vet dat iemand heeft en in hoeverre overtollig lichaamsvet schadelijk is voor de gezondheid. Het laat ook mensen buiten beschouwing die een gezond BMI hebben, maar wel overtollig vet hebben dat gezondheidsproblemen veroorzaakt.
Wil je niets missen? Volg National Geographic op Google Discover en voeg toe als voorkeursbron om onze verhalen vaker te zien in je Google-feed!
De commissie deed daarom een eerste poging om klinische obesitas te definiëren op basis van twee factoren: overtollig vet en de aanwezigheid van orgaandysfunctie. Het rapport identificeerde daarvoor achttien specifieke gezondheidsproblemen. Dat is echter veel minder dan de tweehonderd complicaties die in verband zijn gebracht met obesitas.
Acceptatie van obesitas als ziekte
Het gebruik van meer dan alleen de BMI om obesitas te definiëren, kan de acceptatie van obesitas als ziekte verbeteren, zegt Matthew Landry, onderzoeker op het gebied van voeding en volksgezondheid aan de University of California Irvine (VS).
Het is volgens hem ook waardevol om verder te kijken dan het idee dat obesitas een binaire ‘ja of nee’-diagnose is. Een hoger lichaamsgewicht kan een probleem zijn, maar als het hun levenskwaliteit niet echt beïnvloedt of bijdraagt aan een chronische ziekte, dan is een ingrijpende interventie wellicht niet nodig.
Hoe de definitie van obesitas de patiëntenzorg beïnvloedt
Een studie uit 2020 toonde aan dat de perceptie van obesitas als een ziekte door artsen samenhing met minder negatieve vooroordelen over gewicht. ‘Als het als een ziekte wordt gezien, wordt het niet langer beschouwd als een soort moreel falen van mensen met overgewicht,’ zegt Shelly Russell-Mayhew, psycholoog aan de Universiteit van Calgary (Canada).
Hoewel sommige studies volgens haar het tegenovergestelde effect hebben aangetoond, hebben de meeste studies laten zien dat het beschouwen van obesitas als een ziekte samenhangt met minder discriminatie op basis van gewicht. En omgekeerd was die perceptie ook gekoppeld aan meer empathie voor mensen met obesitas.
‘Het echte probleem is dat we mensen beoordelen op iets waar ze geen controle over hebben,’ zegt Russell-Mayhew. Meer dan honderd factoren kunnen een rol spelen in iemands gewicht, zegt ze, ‘maar we focussen ons op de vijftien procent die waarschijnlijk wel te beïnvloeden is en zeggen dat je je levensstijl moet veranderen.’
Bredere erkenning
Vooral de afgelopen jaren is er een kentering gaande, met een bredere erkenning van obesitas als ziekte, aldus Landry. Dat is deels te danken aan belangenbehartiging, zegt hij. Daarnaast laat onderzoek steeds duidelijker zien dat ook andere mechanismen een rol spelen, van schommelingen in hongerhormonen tot genetische factoren. Daarmee komt het simplistische model van energie-inname versus energieverbruik, dat decennialang de discussies over gewicht domineerde, steeds verder onder druk te staan.
Voor patiënten die tevergeefs hebben geprobeerd af te vallen om hun gezondheid te verbeteren, kan dat besef nuttig zijn, zegt Landry. ‘Ze kunnen elke richtlijn en aanbeveling opvolgen en toch niet slagen. De erkenning dat het een ziekte is, maakt dus een groot verschil.’ Tegelijkertijd waarschuwt Landry dat dit niet betekent dat de ziekte met een simpele ingreep of medicatie te genezen is. Behandeling vereist nog steeds dat patiënten zelf verantwoordelijkheid neemt voor andere belangrijke stappen die de gezondheid kunnen verbeteren.
Een evoluerende definitie van obesitas
Een betere categorisering van obesitas maakt een genuanceerder debat mogelijk. Toch blijft er discussie over de precieze definitie van de ziekte.
De beslissing van de Lancet-commissie om orgaancomplicaties te beperken tot slechts achttien aandoeningen ondermijnt bijvoorbeeld de autonomie van artsen om te bepalen of iemand obesitas heeft die verder gaat dan die aandoeningen. Deze beperking brengt ook het risico met zich mee dat zorgverzekeraars de vergoeding voor een behandeling weigeren als iemand niet aan die criteria voldoet.
Naarmate wetenschappers de onderliggende biologie van de ziekte en de beschikbare behandelingen beter begrijpen, zal de betekenis van obesitas waarschijnlijk opnieuw veranderen. Le Roux: ‘Ik denk dat we over vijf jaar veel betere definities zullen hebben, omdat de wetenschap zich verder ontwikkelt.’
Meer ontdekken? Krijg onbeperkt toegang tot National Geographic Premium en steun onze missie. Word vandaag nog lid!
Stéphanie is freelance (reis)journalist en fotograaf. Ze schrijft voor National Geographic het liefst over onderwerpen waar ze ook in het dagelijks leven niet over uitgepraat raakt. Met ruim vijftig landen op de teller is reizen een van haar grote hobby's, maar eerlijk is eerlijk: in haar volkstuintje is ze minstens zo gelukkig als ver weg.
