Dieren

Waarom deze vogels met vuur vliegen

Al sinds lange tijd spreken Aboriginals in Australië over zogenaamde ‘vuurhaviken’, die in de tropische savanne van het continent natuurbranden zouden veroorzaken.woensdag 10 januari 2018

Door Michael Greshko
De zwarte wouw (hier gefotografeerd in het Parc Botanique et Zoologique de Tsimbazaza in Antananarivo, Madagaskar) behoort tot de ‘vuurvogels’ die natuurbranden in Australië zouden verspreiden.

In Australië weten ze wat bosbranden zijn: het ruige landschap is aangepast aan verwoestende branden, die veelal worden veroorzaakt door de mens en door blikseminslag. Maar de Aboriginals van Australië wijzen traditioneel nog op een derde oorzaak: vogels.

In gesprekken, observaties en rituelen beweren de Aboriginals van het Australische Northern Territory al sinds een eeuw dat een groep vogels genaamd ‘vuurhaviken’ de verspreiding van natuurbranden kunnen controleren door brandende takjes in hun snavel of klauwen mee te voeren naar nieuwe locaties.

De gedachte is dat deze roofvogels het vuur gebruiken om voedsel te vinden en zich tegoed te doen aan insecten en kleine dieren die voor de natuurbranden uit vluchten.

Deze anekdotes zijn onlangs in een onderzoek verzameld en gepubliceerd in het vakblad Journal of Ethnobiology. De studie kan tot nieuwe inzichten leiden over de wijze waarop natuurbranden zich verspreiden in gebieden met tropische savanne, zoals in Noord-Australië.

“We hebben eigenlijk niets ontdekt,” waarschuwt medeauteur Mark Bonta, een geograaf van de Penn State University die onderzoek doet met een beurs van National Geographic. “De meeste gegevens waarop we ons baseren, zijn in samenwerking met de Aboriginals verzameld (...). Zij kennen dit fenomeen mogelijk al 40.000 jaar of langer.”

Vreetfestijn

Al tientallen jaren lang beschouwt de inheemse bevolking van Noord-Australië deze ‘vuurhaviken’ – de zwarte wouw (Milvus migrans), de wigstaartwouw (Haliastur sphenurus) en de grote bruine valk (Falco berigora) – als onderdeel van de natuurlijk orde der dingen.

Volgens medeauteur Bob Gosford, advocaat en activist voor de rechten van de Australische Aboriginals en bovendien ornitholoog, hebben deze roofvogels veel voordeel van bosbranden in de tropische savanne van Australië, waarbij ze in de buurt van het vuurfront in de bomen gaan zitten of in de lucht rondcirkelen.

“Zwarte wouwen en grote bruine valken komen op het vuurfront af omdat ze daar een waar vreetfestijn kunnen houden,” zei hij in 2016 in een interview met de Australian Broadcasting Corporation (ABC). “Dat kan omdat al het leven in dit grasland – vogeltjes, hagedissen, insecten – voor het vuur uit vlucht.”

Volgens een inventarisatie uit 2015 gaat elk jaar tot wel 75 procent van de tropische savanne op aarde in rook op – meer dan de helft van de wereldwijde biomassa die jaarlijks wordt verbrand.

Australië is geen uitzondering op die regel. Van 1997 tot 2011 werd jaarlijks gemiddeld zo’n achttien procent van de bijna twee miljoen vierkante kilometer aan savanne in Australië door natuurbranden verwoest. In sommige regio’s doen zich elke twee jaar grote natuurbranden voor. (Bekijk hoe een enorme vuurtornado door de Australische outback raast.)

“Ik heb gezien hoe een havik een smeulend takje met zijn klauwen oppakte en het achthonderd meter verderop op een onaangetast droog stuk gras liet vallen, waarna de vogel samen met zijn kameraden wachtte op de overhaaste vlucht van geblakerde en verschrikte knaagdiertjes en reptielen,” zei Waipuldanya Phillip Roberts in 1964 in zijn autobiografie I, the Aboriginal, die door de Australische journalist Douglas Lockwood werd opgetekend.

“En nadat dat gebied was platgebrand, werd het proces elders herhaald.”

Raadselachtige vogels

Toen Gosford voor het eerst op deze passage stuitte, kwam hij op het idee om berichten uit de eerste hand over dit soort diergedrag te gaan verzamelen, iets wat hij uiteindelijk sinds 2011 met veel volharding doet. Hoewel hij het gedrag van de vogels zelf nog niet heeft geobserveerd, zijn enkele van zijn collega-auteurs daar wel in geslaagd.

Plaatselijke experts zetten eerder nog vraagtekens bij de bewering dat wouwen en valken opzettelijk natuurbranden zouden aansteken; mogelijk deden ze het onbewust. (Bekijk foto’s van de natuurbranden die Australië tijdens een ongekende hittegolf verzengden.)

“Als de [roofvogels] tijdens een aanval hun prooi net hebben gemist en daarbij misschien een takje hebben opgepikt (...), zullen ze dat takje – of steentje – weer laten vallen,” schreef Anthony Molyneux van het Alice Springs Desert Park in 2011. “Als dat takje nog smeult of brandt, zal het een nieuwe brand veroorzaken.”

De reikwijdte van de nieuwe studie heeft indruk gemaakt op onafhankelijke ornithologen, maar er zullen spoedig meer details aan het licht komen.

Hoewel Gosford en zijn collega’s gevraagd hebben om foto’s en video’s van het vogelgedrag op te sturen, hebben ze nog geen bruikbare beelden ontvangen. Later dit jaar hopen ze het gedrag in het veld te kunnen vastleggen, door in samenwerking met de plaatselijke brandweer een reeks gecontroleerde natuurbranden te bestuderen.

“Hoe meer over het fenomeen wordt gepraat, des te beter,” zegt Bonta. “Het is een kwestie van tijd.”

Hoe verloopt een bosbrand en hoe zijn ze te voorkomen?

Lees meer